Rijksmonumentenregister · Netherlands
Weeshuis, Achterweg 11
Tiel, Gelderland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Sociale zorg, liefdadigheid
- Function
- Weeshuis
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1904
- Address
- Achterweg 11, 4001 MV Tiel
- Place
- Tiel
- Province
- Gelderland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 51.88548, 5.43341
- Monument number
- 520660
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1879 map "De Nieuwe Hollandsche Waterlinie en de stelling in de Geldersche Vallei / ontworpen door M.H.J. Plantenga ; geteekend door M. van Meurs" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
BURGER WEESHUIS gebouwd in 1904 naar ontwerp van de Haarlemse architect J. VAN DEN BAN. Het Burger Weeshuis in Tiel is vermoedelijk gesticht in 1561 en daarmee een van de oudste weeshuizen in Nederland. Het hier te beschrijven gebouw is de opvolger van het oude weeshuis aan het Hoogeinde. De gevelsteen van dit afgebroken gebouw is in de gang van het huidige weeshuis ingemetseld.
Het pand is uitgevoerd in Neo Renaissance stijl en bezit elementen uit de Hollandse zeventiende-eeuwse bouwkunst zoals risalieten met trapgevels, een hoge kap en hoge vensters met zandloper-luiken. Bijzonder is de statige regentenkamer die nog steeds door het college wordt gebruikt.
Het weeshuis ligt net binnen de grachten in het historische stadshart van Tiel naast de middeleeuwse St. Martinuskerk. Het pand wordt omgeven door een tuin, die aan drie zijden van een tuinmuur is voorzien en aan de straatzijde begrensd wordt door een smeedijzeren HEKWERK tussen gemetselde kolommen. Dit hekwerk heeft een niet-oorspronkelijk inrijhek. Aan de achterzijde is het pand in 1971 in stijl uitgebreid. Het pand kent momenteel een multifunctioneel gebruik en is ten behoeve hiervan intern gedeeld.
Omschrijving
Het WEESHUIS is onderkelderd en opgetrokken op een H-vormige plattegrond. Aan elke zijgevel bevindt zich een risaliet en aan de achtergevel een niet-oorspronkelijke aanbouw. Het pand is twee bouwlagen en een zolderverdieping hoog en wordt boven de middenpartij afgedekt door een hoog schilddak. De zijvleugels worden afgedekt door zadeldaken en de risalieten tegen de zijgevels hebben aangekapte zadeldaken. De schilden zijn belegd met leien in Maasdekking en bezitten twee zeer hoge en twee wat lagere gemetselde schoorstenen. Het schilddak wordt bekroond door twee pironnen op de nokuiteinden. In het voorschild bevinden zich drie eenvoudige, oorspronkelijke dakkapellen. De afwatering vindt plaats via bakgoten. De gevels bezitten een uitgemetselde plint (in de voorgevel uitgevoerd in hardsteen) afgesloten met een hardstenen afzaat. De gevels zijn opgemetseld in rode baksteen in kruisverband en in combinatie hiermee is zandsteen gebruikt voor speklagen, boogstenen en andere sierstukken. In de trapgevels zijn muurankers toegepast. Overwegend komen in de gevels schuifvensters voor (T-schuifvensters of ongedeelde schuifvensters) met zes-, negen- of twaalfruits bovenlichten gevuld met kathedraalglas. Voorts is een smal type venster gebruikt dat bestaat uit een vierruits onderraam en een zesruits bovenlicht (valraam). De vensters worden aan de bovenzijde afgesloten door een gemetselde strek met natuurstenen geboortestenen en sluitsteen en hebben aan de onderzijde een natuurstenen lekdorpel. Een groot aantal vensters in de voor- en zijgevels zijn voorzien van luiken met een zandlopermotief.
De symmetrisch ingedeelde VOORGEVEL omvat zeven assen verdeeld over een terugliggende middenpartij met hierin de hoofdingang en twee zijrisalieten afgesloten met trapgevels met toppilasters. Over de hele gevel lopen sierbanden in zandsteen en de scheiding van de verdieping wordt benadrukt door een uitstekende cordonlijst. Tussen cordonlijst en sierband bevindt zich over de breedte van de middenpartij een zandstenen tekstband met `Burger - Weeshuis' in hoog reliëf. De voordeur bevindt zich binnen een rondboogvormige omlijsting op zandstenen pilasters met een hardstenen basement. Tegen de pilasters bevinden zich de beeltenissen van een jongen en een meisje in zandsteen. De gemetselde boog hierboven is uitgevoerd met zandstenen boogstenen in blokverband en omlijst een rondboogvormig, zestienruits bovenlicht waarin een lantaarn is verwerkt. De dubbele voordeur heeft kleine onderpanelen en hoge ruiten. In het deurkalf is `anno 1905' aangebracht. De sluitsteen boven de deur is in de vorm van een renaissance-masker uitgevoerd. Naar de deur leidt een hardstenen trap.
De RECHTER ZIJGEVEL omvat een smalle, door een trapgevel afgesloten middenrisaliet geflankeerd door twee zijpartijen van elk drie assen breed. Rechts sluit een vermoedelijk oorspronkelijke, eenlaags platgedekte aanbouw aan. Het middenrisaliet bevat in de eerste en tweede bouwlaag elk vier vensters van het reeds beschreven smalle type en in de top een schuifvenster met negenruits bovenlicht zoals beschreven. In de zijpartijen bevinden zich in de eerste bouwlaag verschillende oorspronkelijke, onregelmatig over de gevel verdeelde vensters en deuren. Op de verdieping bevinden zich in elke zijpartij drie T-schuifvensters met twaalfruits bovenlichten.
De LINKER ZIJGEVEL is vrijwel identiek aan de rechter zijgevel, maar heeft T-schuifvensters met twaalfruits bovenlichten over de hele eerste bouwlaag.
De symmetrisch ingedeelde ACHTERGEVEL bezit een vergelijkbare hoofdopzet als de voorgevel, maar heeft een niet-oorspronkelijke eenlaags aanbouw ter breedte van de middenpartij. In de tweede bouwlaag van de middenpartij bevinden zich twee dubbele balkondeuren onder twaalfruits bovenlichten die oorspronkelijk toegang gaven tot een balkon. Tussen deze deuren bevindt zich een negenruits venster. De zijrisalieten bevatten T-schuifvensters zoals beschreven.
De indeling van het INTERIEUR is ten behoeve van het multifunctionele gebruik van het pand gewijzigd, maar bevat nog enkele oorspronkelijke onderdelen zoals een hal met bogen uitgevoerd in geglazuurde baksteen en een fraaie regentenkamer. Deze regentenkamer is uitgevoerd met een rijke betimmering waarin een groot aantal gebeeldhouwde koppen is verwerkt. In de kamer bevindt zich een hoge casettelambrizering afgesloten met een kroonlijst. De haardpartij is uitgevoerd in metselwerk gecombineerd met een betimmerde schoorsteenmantel en boezem in de stijl van de lambrizering. Het plafond is als balkenplafond uitgevoerd.
Om de tuin aan drie zijden een tuinmuur met aan de straatzijde een smeedijzeren HEKWERK tussen gemetselde kolommen. Het inrijhek is niet origineel.
Waardering
BURGER WEESHUIS met HEKWERK gebouwd in 1904 naar ontwerp van J. VAN DER BAN
-Van architectuurhistorische waarde als gaaf en goed voorbeeld van een weeshuis uit het begin van de twintigste eeuw, dat opvalt vanwege hoogwaardige esthetische kwaliteiten die onder andere tot uitdrukking komen in de hoofdopbouw met risalieten en hoge kap en de detaillering en materiaalgebruik van de gevels in baksteen en zandsteen. De hier toegepaste Neo Renaissance stijl komt in deze tijd veelvuldig voor bij instituten als weeshuizen en scholen. De fraaie regentenkamer is gaaf bewaard gebleven en bezit een rijke betimmering met talrijke gebeeldhouwde koppen.
-Van stedenbouwkundige waarde als onderdeel van het historische stadscentrum van Tiel, waar het tussen verschillende monumentale gebouwen een belangrijke beeldbepalende rol speelt.
-Van cultuurhistorische waarde vanwege de bestemming van het pand als Burger Weeshuis binnen de sociaal-maatschappelijke geschiedenis van Nederland. De regentenkamer weerspiegelt door de statige uitvoering de status van het college van regenten binnen het instituut en de stedelijke samenleving.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
BURGER WEESHUIS built in 1904 after a design by Haarlem architect J. VAN DEN BAN. The Burger Weeshuis in Tiel was presumably founded in 1561 and is thereby one of the oldest orphanages in the Netherlands. The building described here is the successor to the old orphanage at the Hoogeinde. The facade stone of this demolished building is mortared into the corridor of the current orphanage.
The building is executed in Neo Renaissance style and possesses elements from seventeenth-century Dutch architecture such as risalits with stepped gables, a high roof and tall windows with hourglass-shaped shutters. Remarkable is the stately regents' room which is still used by the board.
The orphanage is located just within the canals in the historic city centre of Tiel next to the medieval St. Martinuskerk. The building is surrounded by a garden, which is bordered on three sides by a garden wall and on the street side bounded by a wrought-iron FENCE between mortared columns. This fence has a non-original entrance gate. At the rear, the building was extended in style in 1971. The building currently has multi-functional use and has been internally divided for this purpose.
Description
The ORPHANAGE is cellared and built on an H-shaped plan. On each side facade there is a risalit and on the rear facade a non-original extension. The building is two storeys and an attic storey high and is topped above the central section by a high hipped roof. The side wings are topped by gabled roofs and the risalits against the side facades have attached gabled roofs. The roof faces are laid with slates in Dutch bond pattern and possess two very tall and two somewhat lower mortared chimneys. The hipped roof is crowned by two weathervanes at the ridge ends. In the front roof face there are three simple, original roof dormer windows. Water drainage takes place via gutters. The facades possess an outworked plinth (in the front facade executed in hardstone) finished with a hardstone drip moulding. The facades are mortared in red brick in American bond and in combination with this sandstone is used for bed courses, arch stones and other ornamental pieces. Wall anchors are applied in the stepped gables. Predominantly sash windows occur in the facades (T-sash windows or undivided sash windows) with six-, nine- or twelve-pane fanlights filled with cathedral glass. Furthermore, a narrow type of window is used consisting of a four-pane lower frame and a six-pane fanlight (casement window). The windows are closed at the top by a mortared arch with natural stone keystones and final stone and have a natural stone drip sill at the bottom. A large number of windows in the front and side facades are provided with shutters with an hourglass motif.
The symmetrically arranged FRONT FACADE comprises seven bays divided over a set-back central section containing the main entrance and two side risalits closed with stepped gables with top pilasters. Decorative bands in sandstone run across the entire facade and the division of the storey is emphasised by a projecting cornice belt. Between the cornice belt and decorative band there is a sandstone text band across the width of the central section reading 'Burger - Weeshuis' in high relief. The front door is located within a semicircular frame on sandstone pilasters with a hardstone basement. Against the pilasters there are likenesses of a boy and a girl in sandstone. The mortared arch above is executed with sandstone arch stones in block bond and frames a semicircular sixteen-pane fanlight in which a lantern is incorporated. The double front door has small lower panels and tall panes. In the door frame 'anno 1905' is inscribed. The keystone above the door is executed in the form of a Renaissance mask. A hardstone staircase leads to the door.
The RIGHT SIDE FACADE comprises a narrow central risalit closed by a stepped gable flanked by two side sections each three bays wide. On the right a presumably original, single-storey flat-roofed extension adjoins. The central risalit contains in the first and second storeys each four windows of the already described narrow type and at the top a sash window with nine-pane fanlight as described. In the side sections there are in the first storey various original, irregularly distributed windows and doors across the facade. On the upper storey there are in each side section three T-sash windows with twelve-pane fanlights.
The LEFT SIDE FACADE is virtually identical to the right side facade, but has T-sash windows with twelve-pane fanlights across the entire first storey.
The symmetrically arranged REAR FACADE possesses a similar main arrangement as the front facade, but has a non-original single-storey extension across the width of the central section. In the second storey of the central section there are two double balcony doors under twelve-pane fanlights which originally provided access to a balcony. Between these doors is a nine-pane window. The side risalits contain T-sash windows as described.
The arrangement of the INTERIOR has been modified for the multi-functional use of the building, but still contains some original components such as a hall with arches executed in glazed brick and a fine regents' room. This regents' room is executed with rich wooden panelling in which a large number of carved heads is incorporated. In the room there is a high case panelling closed with a cornice. The fireplace section is executed in brickwork combined with a panelled chimney mantel and breast in the style of the panelling. The ceiling is executed as a beam ceiling.
Around the garden on three sides a garden wall and on the street side a wrought-iron FENCE between mortared columns. The entrance gate is not original.
Valuation
BURGER WEESHUIS with FENCE built in 1904 after a design by J. VAN DER BAN
-Of architectural historical value as an intact and good example of an orphanage from the early twentieth century, which stands out due to high-quality aesthetic qualities which are expressed among other things in the main structure with risalits and high roof and the detailing and material use of the facades in brick and sandstone. The Neo Renaissance style applied here was frequently used during this period for institutions such as orphanages and schools. The fine regents' room has been well preserved and possesses rich wooden panelling with numerous carved heads.
-Of urban design value as part of the historic city centre of Tiel, where it plays an important role in determining the townscape among various monumental buildings.
-Of cultural historical value because of the designation of the building as Burger Weeshuis within the social and historical context of the Netherlands. The regents' room reflects through its stately execution the status of the board of regents within the institution and urban society.
Nearby in the register
- AmbtmanstuinTuin, park en plantsoenunder 1 mi
- Kerk en kerkonderdeel, Kerkplein 4Kerk en kerkonderdeelunder 1 mi
- Kerk, Kerkplein 4Kerk en kerkonderdeelunder 1 mi
- Woonhuis, Kerkplein 5Woonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.