TreeAlive
‹ Rijksmonumentenregister, Netherlands

Rijksmonumentenregister · Netherlands

Stadhuis

Leiden, Zuid-Holland, Netherlands

The record

Designation
National monument (rijksmonument)
Class
Bestuursgebouw en onderdl
Function
Bestuursgebouw
Category
onroerend gebouwd
Built
1935 - 1941
Address
Stadhuisplein 1, 2311 EJ Leiden (and others)
Place
Leiden
Province
Zuid-Holland
Country
Netherlands
Coordinates
52.15817, 4.49122
Monument number
519571

Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.

University Library, Vrije Universiteit Amsterdam

3 historical maps cover this location, the earliest the 1914 map "30 's Gravenhage" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).

Get directions ↗

This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗

The register's description

Inleiding

In juli 1934 besloot de gemeenteraad Cornelis Jonke Blaauw (1885-1947) de opdracht te geven het nieuwe STADHUIS te ontwerpen. Het oude stadhuis was op 12 februari 1929 afgebrand. Men besloot het nieuwe stadhuis op de plaats van het oude stadhuis te bouwen achter de enige gevel die gerestaureerd kon worden: de voorgevel aan de Breestraat uit 1597 van architect Lieven de Key (reeds rijksmonument; monumentnummer 24647). In 1940 kon het gebouw in gebruik worden genomen, in 1945 de raadzaal en in 1948 de burgerzaal. Blaauw ontwierp een gebouw in een Traditionalistische stijl, met op Pompeïaanse voorbeelden geïnspireerde elementen in het interieur. In de jaren dertig van de twintigste eeuw ontwierp Blaauw drie stadhuizen in een vergelijkbare Traditionalistische vormentaal: dat van Alphen aan den Rijn, Hoogeveen en Leiden. Het ontwerp in Leiden is de rijkste en meest Traditionalistische variant op hetzelfde thema. Het interieur van het stadhuis is gaaf, met uitzondering van enkele moderniseringen op de begane grond en eerste verdieping aan de kant van de Vismarkt. In de hal voor de burgerzaal is een glazen tochtportaal toegevoegd. De constructie van de onderbouw is vervaardigd door NV aannemingsmaatschappij v/h Hillen en Roosen en Betonbouw en de constructie van de bovenbouw door NV Werninks Betonmaatschappij. Voor de afbouw was de firma H. Korswagen Nzn verantwoordelijk. Aan het interieur en het exterieur hebben de volgende beeldende kunstenaars meegewerkt: Jan en Eloy Brom, mevrouw C.C.J.M. Franzen-Heslenfeld, beeldhouwer Verstoep, Mari Andriessen, klokkengieters Hemony, Hildo Krop, glzenier Hofman, Lode Sengers en M.C. Escher. Het beeldhouwwerk, glas-in-lood en de andere beeldende kunsten hebben zowel in het exterieur als interieur naast een decoratieve ook een symbolische functie. Het stadhuis staat met twee vleugels aan het Stadhuisplein, gelegen aan de Nieuwe Rijn, in het beschermd stadsgezicht.

Omschrijving

Het stadhuis bestaat uit vier vleugels rond een vierkante binnenplaats. De vleugel aan de Breestraat steekt uit ten opzichte van het carré, rond de binnenplaats. Aan het stadhuisplein vormt deze vleugel daardoor een hoek met de haaks daarop staande vleugel. In de hoek staat de toren onder een zich verjongende spits met een koper gedekt klokdak. Het stadhuis is deels onderkelderd, de vleugels variëren van twee tot vijf bouwlagen onder zadeldaken met leien in Maasdekking. Enkele tussenliggende delen van het dak zijn plat gedekt. De Breestraat ligt hoger dan het Stadhuisplein, waardoor in het gebouw een niveauverschil van een halve verdieping optreed. Daardoor is de eerste verdieping aan het Stadhuisplein gelijk aan de begane grond van de Breestraat. Trappen op de overgang van de vleugel aan de Ereestraat naar andere vleugels, overbruggen het verschil van een halve verdieping. Achter de gevels van rode baksteen met zandstenen detaillering en ornamenten, bevindt zich de betonnen constructie. Geleding door middel van granieten plinten, zandstenen waterlijsten, vensters met waterdorpels en kroonlijsten. In de eindgevels en de gevels aan het Stadhuisplein zandstenen kruisvensters met houten kozijnen en helder en gekleurd glas-in-lood. In de gevel aan de Vischmarkt en aan de binnenplaats twintigruits vensters in stalen kozijnen. Dubbele en enkele houten deuren onder zandstenen rondbogen en in rechtgesloten zandstenen lijsten. De eindgevels zijn tuitgevels of trapgevels met zandstenen dekplaten. Dakkapellen met timpanen en grote gemetselde en met zandsteen gedecoreerde schoorstenen in de dakvlakken. Ter hoogte van de eerste verdieping van de beide gevels aan het Stadhuisplein een omgang op gemetselde vierkante kolommen met speklagen. De gevel haaks op de Vischmarkt {zuidoost) wordt links beëindigd door de toren en rechts door een risaliet met daarin de hoofdingang. Daartussen is de omgang geklemd. Op de eerste verdieping negendelige zandstenen kruisvensters met glas-in-lood. Onder de bescheiden kroonlijst kleine gebeeldhouwde portretten van grootheden uit de Nederlandse geschiedenis. In de toren een toegangsdeur tot de omgang. De risaliet heeft een tuitgevel met goud geverfde obelisken op de schouders en een zandstenen wapen van Leiden in de top. Twee penanten tussen de drie vensterassen. Op de penanten twee beelden, ertussen de dubbele toegangsdeur in een lijst met beeldhouwwerk in zandsteen van Hildo Krop. De gebeeldhouwde man symboliseert het gezag, de vrouw de vrijheid. De bronzen deuren zijn ontworpen door Blaauw en vervaardigd door Jan en Eloy Brom. Op de penanten aan weerszijden van de ingang twee lantaarns in een bronzen armatuur. Verder naar achteren ligt het hogere kantoorgedeelte met een identieke tuitgevel met een beeld van een staande man en een wapen waarin een leeuw met zwaard. De omgang voor de noordoostgevel van de vleugel aan de Breestraat is te bereiken door een deur in de toren en een monumentale trap aan het Trouwstraatje. Op de gemetselde leuningen zandstenen ezelsruggen en een grote lantaarn met bronzen armatuur. Op de muur langs het Stadhuisplein, die is verbonden aan de trap, staat op een zuil met speklagen een gelijkvormige lantaarn, maar dan vijfarmig. Gevel aan bovenzijde beëindigd door zandstenen balustrade met obelisken. Onder de balustrade beeldhouwwerk van mevrouw Franzen-Heslenfeld met afbeeldingen van beroepen. De onderbouw van de drieënvijftig meter hoge toren heeft een vierkante plattegrond, de spits een achthoekige. De onderbouwen het eerste deel van de spits in metselwerk, de drie bovenste lagen in zandsteen. Op de hoek van de onderbouw een beeldengroep van Mari Andriessen, net onder de spits een rondboogfries met gebeeldhouwde consoles van Verstoep die de jaargetijden symboliseren. De spits verjongt zich in vier geledingen. De omgang van de eerste laag, met balustrade, obelisken en koperen figuren, steekt over. Het ontwerp van de toren is sterk beïnvloed door de toren van het afgebrande stadhuis. Twee lagen met bogen, één laag met de klok en één met galmgaten. In de toren een buiten gebruik gesteld trommelspeelwerk uit begin 20ste eeuw. Op de spits pilasters, steunberen en spuwers. Het geheel wordt bekroond door een koperen helmdak met daarop een in lovers uitbottende bol van de edelsmeden Eloy en Jan Brom. Geheel bovenin de windvaan van het afgebrande stadhuis. Achter de tuitgevel aan het Trouwstraatje (zuidoost) ook een hoger bouwdeel, ditmaal met een trapgevelbeëindiging met speklagen. Op de begane grond een galerij met dezelfde vierkante kolommen als onder de omgang. Vlechtwerk en een zandstenen wapen in de top. Aan de Breestraat nog drie vensterassen met kruisvensters. De gevel aan de Vischmarkt (noordoost) is geleed door twintigruits vensters tussen zandstenen sierblokken met waterdorpels. Links in het hoge deel een groot samengesteld venster, waarachter het hoofdtrappenhuis. Rechts een ingang onder een rondboog en een erker. De begane grond komt iets naar voren en heeft kolommetjes met speklagen tussen de vensters. De gevel van de vierde verdieping ligt terug. Tussen de vensters gemetselde muurdammetjes, eronder een zandstenen waterlijst, erboven een zandstenen gootlijst met spuwers. Aan de binnenplaats een identieke vierde verdieping. In het dakvlak aan de binnenplaats zeven grote dakkapellen met geknikte frontons. Op het nokeind een enorme schoorsteen met een ijzeren kap op smeedwerk krullen. De rode klinkers op de binnenplaats liggen in een ruitpatroon met zandstenen sluitstenen. Tegen de gevels staan vierkante gemetselde luchtkokers van de kelder.

Interieur

De representatieve ruimtes van het stadhuis zijn grotendeels gaaf. Zo zijn onder meer de burgerzaal, de raadzaal, de kamer van B en W de burgemeesterskamer en diverse Wethouderskamers en (delen) van de gangen, trappenhuizen en hallen nog oorspronkelijk. De belangrijkste representatieve ruimtes bevinden zich op de hoofdverdieping: de bel etage aan de Breestraat, oftwel tweede verdieping aan het Stadhuisplein en de Vischmarkt. Zowel in de verkeersruimtes als in de kantoren en vergaderzalen zijn de stoffering en meubels bewaard gebleven, die destijds voor het stadhuis zijn ontworpen. In de verkeersruimtes marmer op wanden en vloeren. Op de tweede verdieping is dit gelegd in livre ouvert. Verder in de hallen en gangen onder meer wit gepleisterd cassetteplafonds, dubbele koperen tochtdeuren en vensterbanken en radiatorkasten van marmer en hout met koperen roosters in nissen. Trappen in marmer, houten trapleuningen en bronzen hekwerk. Gebrandschilderde ramen met wapens van Leidse Burgemeesters in het hoofdtrappenhuis aan de Vischmarkt en tegenover de raadzaal. In de gangen van de kantoortoren zwart-witte tegelvloeren, tegellambriseringen, kantoordeuren in houten lijsten. Op de vloeren in de kantoren ligt onder meer parket, de wanden zijn voorzien van wandbetimmeringen en wandbespanningen.

De burgerzaal is een lange rechthoekige zaal met zijbeuken, die zijn afgescheiden door kolommen. De kolommen, vloer en wanden zijn bekleed met drie marmersoorten: Arabescato (wit), zwarte Port d'Or en Jaune de Sienne (geel). Het Arabescato op de vloer ligt in livre ouvert. De kolommen en pilasters op de wanden zijn voorzien van convexe en concave profielen, basementen en kapitelen. Boven de trouwzaal een witgestuct vierkant netgewelf, boven de feestzaal een tongewelf, vlakke plafonds boven de zijbeuken. In de hal voor de burgerzaal onder andere een glazen tongewelf met smeedijzeren ranken van Hildo Krop. Op de wand een windroos met in zandsteen gebeeldhouwde ornamenten, die in verbinding staat met de windvaan op het dak en door middel van lampen de windrichting aangeeft. In de kamer van B en W en van de burgemeester zijn onder meer de parketvloeren, paneeldeuren, wandbetimmeringen, cassetteplafonds en met hout ingelegde panelen (intarsia) van M.C. Escher bewaard gebleven. De raadzaal is een rechthoekige ruimte over .twee bouwlagen onder een gedrukt tongewelf met een cassetteplafond Aan de korte zijden op de 'verdieping' de publieke tribunes. Wandbespanningen met gobelins in de betimmering met pilasters, naar ontwerpen van kunstenaar De Moor. Verder onder meer met leer gecapitonneerde toegangsdeuren, een parketvloer en glas-in-lood in de bovenlichten boven de toegangsdeuren. In de gang voor de raadzaal Paonazzo of pauwenmarmer en twee grote mozaïeken naar Pompeïaans voorbeeld van Lode Sengers op de wand. De vierkante koffiekamer naast de raadzaal is geheel met hout betimmerd en heeft ook met leer gecapitonneerde deuren. Vierkante kolommen bekleed met hout, een houten cassetteplafond en een parketvloer.

Waardering

Het stadhuis is van algemeen belang vanwege de cultuurhistorische waarden als expressie van de plaatselijke bestuurlijke ontwikkelingen. Het gebouw is van algemeen belang vanwege de architectuurhistorische waarde wegens het Traditionalistische ontwerp, de bijzondere Pompeïaanse elementen en de hoge kwaliteit van de ornamenten, de aan het gebouw verbonden beeldende kunsten en de detaillering, waardoor het gebouw zich kwalificeert als Gesamtkunstwerk. Bovendien is het van architectuurhistorische betekenis als representatief voorbeeld van de stadhuizen in het oeuvre van de architect C.J. Blaauw. Dankzij de beeldbepalende ligging aan het Stadhuisplein en de Breestraat is het stadhuis ook in stedebouwkundig opzicht van grote waarde. Zowel het exterieur als het interieur van het stadhuis zijn bijzonder gaaf.

English translation

The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com

Introduction

In July 1934 the municipal council commissioned Cornelis Jonke Blaauw (1885-1947) to design the new TOWN HALL. The old town hall had burned down on 12 February 1929. It was decided to build the new town hall on the site of the old town hall behind the only facade that could be restored: the front facade on the Breestraat from 1597 by architect Lieven de Key (already a national monument; monument number 24647). In 1940 the building could be taken into use, in 1945 the council chamber and in 1948 the wedding hall. Blaauw designed a building in a Traditionalist style, with interior elements inspired by Pompeian examples. In the nineteen thirties Blaauw designed three town halls in a similar Traditionalist formal language: those of Alphen aan den Rijn, Hoogeveen and Leiden. The design in Leiden is the richest and most Traditionalist variant on the same theme. The interior of the town hall is intact, with the exception of some modernisations on the ground floor and first storey on the side of the Vismarkt. In the hall before the wedding hall a glazed draught vestibule has been added. The construction of the substructure was carried out by NV aannemingsmaatschappij v/h Hillen en Roosen and Betonbouw and the construction of the superstructure by NV Werninks Betonmaatschappij. The firm H. Korswagen Nzn was responsible for the finishing work. The following visual artists collaborated on the interior and exterior: Jan and Eloy Brom, Mrs C.C.J.M. Franzen-Heslenfeld, sculptor Verstoep, Mari Andriessen, bell founders Hemony, Hildo Krop, glazier Hofman, Lode Sengers and M.C. Escher. The sculptural work, stained glass and other visual arts have served both a decorative and a symbolic function in the exterior and interior. The town hall stands with two wings at the Stadhuisplein, located on the Nieuwe Rijn, within a protected townscape.

Description

The town hall consists of four wings around a square courtyard. The wing on the Breestraat projects out from the square, around the courtyard. At the Stadhuisplein this wing thus forms an angle with the wing at right angles to it. In the corner stands the tower under a tapering spire with a copper-covered bell-hipped roof. The town hall is partly cellared, the wings vary from two to five storeys under gabled roofs with slates in Maas bond. Some intermediate roof sections are flat-covered. The Breestraat lies higher than the Stadhuisplein, which causes a level difference of half a storey in the building. This means the first storey at the Stadhuisplein is level with the ground floor of the Breestraat. Stairs on the transition from the wing on the Breestraat to other wings bridge the difference of half a storey. Behind the facades of red brickwork with sandstone detailing and ornaments is the concrete structure. Articulation by means of granite plinths, sandstone drip mouldings, windows with water-drops and cornices. In the end facades and the facades at the Stadhuisplein sandstone cross windows with wooden frames and clear and coloured stained glass. In the facade on the Vischmarkt and on the courtyard twenty-paned windows in steel frames. Double and single wooden doors under sandstone arches and in right-angled sandstone frames. The end facades are spout gables or stepped gables with sandstone coping stones. Roof dormers with tympanums and large masonry chimneys decorated with sandstone in the roof planes. At the level of the first storey of both facades at the Stadhuisplein a gallery on masonry square columns with specklayers. The facade perpendicular to the Vischmarkt (south-east) is terminated on the left by the tower and on the right by a risalit containing the main entrance. The gallery is wedged between them. On the first storey nine-part sandstone cross windows with stained glass. Under the modest cornice small sculptured portraits of notables from Dutch history. In the tower an access door to the gallery. The risalit has a spout gable with gilded obelisks on the shoulders and a sandstone coat of arms of Leiden at the top. Two pilasters between three window axes. On the pilasters two figures, between them the double entrance door in a frame with sculptural work in sandstone by Hildo Krop. The sculptured man symbolises authority, the woman freedom. The bronze doors were designed by Blaauw and made by Jan and Eloy Brom. On the pilasters on either side of the entrance two lanterns in a bronze fitting. Further back lies the higher office section with an identical spout gable with a figure of a standing man and a coat of arms with a lion with sword. The gallery for the north-east facade of the wing on the Breestraat is accessible through a door in the tower and a monumental stair at the Trouwstraatje. On the masonry railings sandstone saddle-back mouldings and a large lantern with bronze fitting. On the wall along the Stadhuisplein, which is connected to the stair, stands on a column with specklayers an identically-shaped lantern, but this one five-armed. Facade at the top terminated by sandstone balustrade with obelisks. Under the balustrade sculptural work by Mrs Franzen-Heslenfeld depicting trades. The substructure of the fifty-three-metre-high tower has a square floor plan, the spire an octagonal one. The substructures and the first part of the spire are in masonry, the three top layers in sandstone. On the corner of the substructure a sculptural group by Mari Andriessen, just below the spire a round-arch frieze with sculptured corbels by Verstoep symbolising the seasons. The spire tapers in four stages. The gallery of the first stage, with balustrade, obelisks and copper figures, projects over. The design of the tower is strongly influenced by the tower of the burned-down town hall. Two layers with arches, one layer with the clock and one with sound-holes. In the tower a drum-operated mechanism from the early 20th century now out of use. On the spire pilasters, buttresses and gargoyles. The whole is crowned by a copper helmeted roof with a bud budding forth in leaves by the goldsmiths Eloy and Jan Brom. At the very top the weather vane from the burned-down town hall. Behind the spout gable on the Trouwstraatje (south-east) also a higher building section, this time with a stepped gable termination with specklayers. On the ground floor a gallery with the same square columns as under the gallery. Wickerwork and a sandstone coat of arms at the top. On the Breestraat three more window axes with cross windows. The facade on the Vischmarkt (north-east) is articulated by twenty-paned windows between sandstone ornamental blocks with water-drops. On the left in the high section a large composite window, behind which the main staircase. On the right an entrance under an arch and a bay window. The ground floor projects slightly forward and has small columns with specklayers between the windows. The fourth storey facade is set back. Between the windows masonry wall piers, underneath a sandstone drip moulding, above a sandstone eaves moulding with gargoyles. On the courtyard an identical fourth storey. In the roof plane on the courtyard seven large roof dormers with curved pediments. On the ridge a huge chimney with an iron cap on wrought metalwork scrolls. The red clinker bricks on the courtyard are laid in a diamond pattern with sandstone closing stones. Against the facades stand square masonry air vents of the cellar.

Interior

The representational spaces of the town hall are largely intact. These include, among others, the wedding hall, the council chamber, the room of the Mayor and Aldermen, the mayor's chamber and various aldermen's rooms and (parts of) the corridors, staircases and halls that remain original. The most important representational spaces are located on the main storey: the bel étage on the Breestraat, or second storey at the Stadhuisplein and the Vischmarkt. In both the circulation spaces and the offices and council chambers, the furnishings and furniture have been preserved that were designed for the town hall at the time. In the circulation spaces marble on walls and floors. On the second storey this is laid in livre ouvert. Further in the halls and corridors, among other things, white plastered coffered ceilings, double copper draught doors and window sills and radiator casings of marble and wood with copper grilles in niches. Stairs in marble, wooden handrails and bronze ironwork. Stained glass windows with coats of arms of Leiden Burgemasters in the main staircase on the Vischmarkt and opposite the council chamber. In the corridors of the office tower black and white tile floors, tile wainscotings, office doors in wooden frames. On the floors in the offices lie, among other things, parquet, the walls are provided with wooden wainscotings and wall coverings.

The wedding hall is a long rectangular room with side aisles, which are separated by columns. The columns, floor and walls are clad with three types of marble: Arabescato (white), black Port d'Or and Jaune de Sienne (yellow). The Arabescato on the floor is laid in livre ouvert. The columns and pilasters on the walls are fitted with convex and concave profiles, bases and capitals. Above the wedding room a white-stuccoed square net vault, above the banqueting hall a barrel vault, flat ceilings above the side aisles. In the hall before the wedding hall among other things a glazed barrel vault with wrought-iron tendrils by Hildo Krop. On the wall a compass rose with sandstone sculptured ornaments, which is connected to the weather vane on the roof and indicates the wind direction by means of lamps. In the room of the Mayor and Aldermen and the mayor's chamber are preserved, among other things, the parquet floors, panelled doors, wooden wainscotings, coffered ceilings and panels inlaid with wood (intarsia) by M.C. Escher. The council chamber is a rectangular space spanning two storeys under a depressed barrel vault with a coffered ceiling. At the short ends on the 'level' the public galleries. Wall coverings with tapestries in the wainscoting with pilasters, according to designs by artist De Moor. Further, among other things, leather-upholstered access doors, a parquet floor and stained glass in the fanlights above the access doors. In the corridor before the council chamber Paonazzo or peacock marble and two large mosaics after Pompeian models by Lode Sengers on the wall. The square coffee room next to the council chamber is entirely fitted with wood and also has leather-upholstered doors. Square columns clad with wood, a wooden coffered ceiling and a parquet floor.

Valuation

The town hall is of general importance for its cultural historical values as an expression of local administrative developments. The building is of general importance for its architectural historical value due to the Traditionalist design, the special Pompeian elements and the high quality of the ornaments, the visual arts associated with the building and the detailing, which qualifies the building as a Gesamtkunstwerk. Moreover, it is of architectural historical significance as a representative example of the town halls in the oeuvre of architect C.J. Blaauw. Thanks to its dominant location on the Stadhuisplein and the Breestraat, the town hall is also of great value from an urban planning perspective. Both the exterior and the interior of the town hall are particularly well preserved.

Nearby in the register

Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.

Rijksmonumentenregister data: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, released under CC0 1.0. Record text is reproduced unchanged. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed · CC0 1.0
See your own family's places on a living map