Rijksmonumentenregister · Netherlands
Het springend hert
Leeuwarden, Fryslân, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Handel en kantoor
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1901
- Address
- Tuinen 8, 8911 KD Leeuwarden (and others)
- Place
- Leeuwarden
- Province
- Fryslân
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 53.20304, 5.80182
- Monument number
- 516477
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamTU Delft LibraryUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1868 map "Topografische atlas van het Koninkrijk der Nederlanden" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
Bedrijfspand, in 1901 als papiergroothandel 't Springend Hert gebouwd naar ontwerp van architect Zytze Siewert Feddema in een decoratieve Neo-Hollandse Renaissance met invloeden van de Vernieuwingsstijl.
Al in de negentiende eeuw stond op deze plaats een bedrijfsgebouw van papiergroothandelaar Into Nauta Andreae. Andreae had in 1859 de enige papiermolen van Friesland, Het Springend Hert in Idsegahuizum bij Makkum gekocht en werd daarmee ook fabrikant van grof, bruin pakpapier dat van lompen werd vervaardigd. In de tijd dat de concurrentie van de goed draaiende nieuwe stokartonfabriek in Leeuwarden (de eerste in Nederland) merkbaar was, liet Andreae zijn groothandel met opslag aan de Tuinen vernieuwen met een representatief gebouw: een fraai gebaar van een bedrijf in een neerwaartse spiraal. Spoedig werd de productie in de molen gestaakt. Het bedrijf is in 1909 overgenomen door papiergroothandelaar Sytse Vermeulen die in 1906 een nieuw bedrijf in Vernieuwingsstijl gesticht had aan de Emmakade 72-74 zuidzijde. Het pand is al jaren geleden zijn oorspronkelijke functie kwijtgeraakt, maar heeft nog steeds een bedrijfsfunctie.
Architect Feddema heeft op de hoek van een van de vele stegen van de Tuinen een representatief gebouwtje ontworpen dat door zijn bescheiden omvang en decoratieve aanpak een accent in de hogere gevelwand is. Zytse Siewert Feddema is als zoon van een timmerman in Leeuwarden geboren in 1863. Na net als zijn jongere broer Hero de beginselen van het bouwvak van zijn vader te hebben geleerd, ging hij zich op 16-jarige leeftijd in Amsterdam verder bekwamen. Broer Hero bleef in Leeuwarden. Zytse reisde zelfs spoedig door naar Antwerpen en keerde in 1883 in zijn geboorteplaats terug. Mogelijk heeft die deels buitenlandse opleiding ervoor gezorgd dat deze Feddema een van de meest originele ontwerpers van zijn tijd in Leeuwarden was met verrassend uiteenlopende wijzen van aanpak en stijl. Hij schuwde de neo-stijlen niet - de overdadige neorenaissance dubbele kiosk aan de Koningsstraat en Voorstreek uit 1897 is daar een voorbeeld van - maar ook de vernieuwing met wat details in Jugendstil zijn in zijn oeuvre te vinden, waar het pakhuis aan de Romkeslaan 1 kenmerkend voor is. Feddema doet zich in elk geval kennen als een architect met veel aandacht voor sierlijke details. Zelfs bij opdrachten voor louter zakelijke functies acht hij de representatieve waarde van een sierlijke vorm kennelijk zo belangrijk dat hij die voorstelt en toe mag passen van zijn opdrachtgever.
Omschrijving
EXTERIEUR: Bedrijfspand op een nagenoeg rechthoekige grondslag van een volledige bouwlaag en een hoge, afgeknotte schildkap met leidekking, ook op de zijschilden. Het muurwerk van voor- en zijgevel aan de steegzijde is gemetseld van een donkerrode strengperssteen. Vooral de voorgevel is van allerlei versieringen voorzien. De voorgevel bestaat uit een breed gedeelte met geveltop en een smal, licht naar achter springend gedeelte met kapschild. Aan de onderzijde een stevige, hardstenen plint; bij de bedrijfsdeur afgeronde stootblokken van hetzelfde materiaal. De dubbele bedrijfsdeur heeft in de verdiepte velden kepervormig geplaatste parelschroten en gehengen in de zweepslagstijl van de Art Nouveau. Het drieledige bovenlicht heeft tralies in de vorm van bloemen van gesmeed ijzer. De deuropening wordt ontlast door een ijzeren I-balk met rozetten. Ook het grote drielichtvenster en de deur van het kantoor hebben zulke ontlastingen. De paneeldeur van het kantoor heeft glaspanelen met sierlijk gesmede roosters en het tweeledige bovenlicht heeft traliewerk in dezelfde trant. Het kozijn van het grote drielichtvenster met bovenlichten is meervoudig geprofileerd; de hardstenen onderdorpel is zo behakt dat de stijlen van het kozijn op neutvormige verdikkingen zijn komen te rusten. De flinke kruisvensters in de zijgevel aan de steeg vertonen een vergelijkbare verzorging. Op de overgang van begane grond en kapverdieping zit een flink geprofileerde cordonlijst over de volle breedte van de gevel. Boven de lijst heeft op het kantoorgedeelte een breed tegeltableau gezeten, mogelijk met de bedrijfsaanduiding. Het thans in pleister aangesmeerde vak wordt geflankeerd door consoles met Vlaamse wortels. Met een reeks van tussenliggende korte consoles dragen ze een rondboogfries. Het wordt doorbroken door een groot venster, opnieuw met een ijzeren latei, in de afgeknotte trapgevel. Te weerszijden van dit venster liggen nisjes tussen hardstenen segmentbogen en dorpels, nisjes met tegeltableaus die met geel rolwerk op een blauw fond de stichtingsdatum van het pand laten lezen: Anno 1901. De trapgevel met afdekplaten wordt ter hoogte van de daklijst afgeknot. Daar staat ter bekroning een decoratief gesmeed ijzeren hek in rondpasvormen met aan de linkerzijde een windvaan in de vorm van een springend hert.
INTERIEUR: Het interieur is eenvoudig, maar deels wel in oorspronkelijke staat. Het kantoor aan de voorzijde bestaat als ruimte nog, inclusief de deur met loketraampjes voor betalingen. Achter dit kantoor is later een tweede ruimte voor opslag afgeschermd. In de bedrijfsgang naast het kantoor liggen nog rails voor de lorry. De bedrijfsruimte is verder oningericht, maar wel in oorspronkelijke staat. Achter de opslag bevindt zich de trap tegen de achtergevel. De constructie van de afgeknotte schildkap is oorspronkelijk; Aan de voorzijde is een originele ruimte afgeschoten.
WAARDERING
Bedrijfspand van algemeen historisch, architectuurhistorisch en stedenbouwkundig belang vanwege
- de gave en decoratieve, vooral uitwendige Neo-Hollandse Renaissance met invloeden van de Vernieuwingsstijl ter representatie van bedrijfstrots en de nog afleesbare nijverheidsfunctie;
- de bijzondere plaats die dit pand inneemt in het oeuvre van de eigenzinnige architect S.Z. Feddema;
- De bijzondere plaats die het pand voor zich opeist als klein, maar zeer versierd element in de nagenoeg gesloten gevelwand van de Tuinen.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
Business premises, built in 1901 as a paper wholesaler 't Springend Hert according to a design by architect Zytze Siewert Feddema in a decorative Neo-Dutch Renaissance with influences from the Renewal style.
Already in the nineteenth century a business building of paper wholesaler Into Nauta Andreae stood on this site. In 1859 Andreae had purchased Het Springend Hert, the only paper mill in Friesland, in Idsegahuizum near Makkum, and thus became a manufacturer of coarse, brown packing paper made from rags. At a time when competition from the well-functioning new cardboard factory in Leeuwarden (the first in the Netherlands) was being felt, Andreae had his wholesale business with storage on the Tuinen renovated with a representative building: a fine gesture from a business in a downward spiral. Soon production at the mill ceased. The business was taken over in 1909 by paper wholesaler Sytse Vermeulen who had established a new business in Renewal style in 1906 at Emmakade 72-74 south side. The building lost its original function years ago, but still has a business function.
Architect Feddema designed a representative little building at the corner of one of the many alleys of the Tuinen that, by its modest size and decorative approach, provides an accent in the higher facade wall. Zytze Siewert Feddema was born as the son of a carpenter in Leeuwarden in 1863. After, like his younger brother Hero, learning the basics of the building trade from his father, he went to Amsterdam at the age of 16 to further his skills. Brother Hero remained in Leeuwarden. Zytze even soon travelled on to Antwerp and returned to his birthplace in 1883. Possibly this partly foreign education ensured that this Feddema was one of the most original designers of his time in Leeuwarden with surprisingly diverse approaches and styles. He did not shy away from neo-styles—the lavish neo-renaissance double kiosk on Koningsstraat and Voorstreek from 1897 is an example of that—but renewal with some Jugendstil details can also be found in his oeuvre, of which the warehouse at Romkeslaan 1 is characteristic. In any case, Feddema proved himself to be an architect with much attention to graceful details. Even for commissions for purely business functions, he clearly considered the representative value of a graceful form so important that he proposed it and was permitted to apply it on behalf of his client.
Description
EXTERIOR: Business premises on an almost rectangular footprint of one full storey and a high, truncated hipped roof with lead covering, also on the hip ends. The masonry of the front and side facade on the alley side is built of dark red wire-cut brick. Especially the front facade is furnished with various decorations. The front facade consists of a broad section with gable top and a narrow, slightly recessed section at the back with roof hip. At the bottom a sturdy sandstone plinth; at the business door rounded corner stones of the same material. The double business door has in the recessed fields herringbone-laid pearl boarding and hinges in the whiplash style of Art Nouveau. The three-part fanlight has lattices in the form of flowers of wrought iron. The door opening is relieved by an iron I-beam with rosettes. Likewise the large three-light window and the door of the office have such relieving beams. The panel door of the office has glass panes with gracefully wrought iron grilles and the two-part fanlight has tracery in the same manner. The frame of the large three-light window with fanlights is multiply profiled; the sandstone underwill is so dressed that the stiles of the frame rest on nipple-shaped thickenings. The substantial cross windows in the side facade on the alley display similar care. On the transition from ground floor to roof storey there is a substantial profiled stringcourse across the full width of the facade. Above the stringcourse, on the office section a broad tile panel once hung, possibly with the business name. The now plastered section is flanked by consoles with Flemish roots. With a series of short intermediate consoles they support a round-arched frieze. It is broken by a large window, again with an iron lintel, in the truncated stepped gable. On either side of this window lie niches between sandstone segmental arches and sills, niches with tile panels which in yellow scrollwork on a blue ground let the founding date of the building be read: Anno 1901. The stepped gable with coping stones is truncated at the level of the eave line. There stands for crowning a decorative wrought iron fence in round-arched forms with on the left side a weathervane in the form of a leaping stag.
INTERIOR: The interior is simple, but partly in original condition. The office at the front exists as a space, including the door with service windows for payments. Behind this office a second storage room was later partitioned off. In the business corridor next to the office rails for the lorry still lie. The business room is otherwise unfitted, but in original condition. Behind the storage the stairs against the rear facade are located. The structure of the truncated hipped roof is original; at the front an original space has been partitioned off.
VALUATION
Business premises of general historical, architectural-historical and urban-planning significance by virtue of
- the well-preserved and decorative, especially external Neo-Dutch Renaissance with influences from the Renewal style as a representation of business pride and the still-legible industrial function;
- the particular place which this building occupies in the oeuvre of the idiosyncratic architect S.Z. Feddema;
- The particular place which the building claims for itself as a small, yet highly decorated element in the nearly closed facade wall of the Tuinen.
Nearby in the register
- Woonhuis, Tuinen 10Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Tuinen 4Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Tuinen 32Woonhuisunder 1 mi
- Transport, Tuinen 25Transportunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.