Rijksmonumentenregister · Netherlands
Friesche Bank
Leeuwarden, Fryslân, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Handel en kantoor
- Function
- Bankgebouw
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1919
- Address
- Nieuweweg 3, Locatie: Binnenstad, 8911 LK Leeuwarden
- Place
- Leeuwarden
- Province
- Fryslân
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 53.19958, 5.79847
- Monument number
- 516466
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamUtrecht University Library
2 historical maps cover this location, the earliest the 1904 map "Bl. 3 Leeuwarden, 1904" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
Voormalig bankgebouw in een beheerste Amsterdamse Schoolstijl in 1919-1921 gebouwd op de hoek van de Nieuweweg en de Weaze naar ontwerp van Geert Stapenséa.
Op de hoek van de in het midden van de negentiende eeuw na de ontmanteling van de stadsverdedigingswal gevormde Nieuweweg is in 1881 een bankgebouw in neorenaissance-stijl, ontworpen door H.H. Kramer voor Gebroeders Mispelblom Beyer gebouwd. Meteen na de Eerste Wereldoorlog fuseerde dit huis met de Fa. Ten Cate, de Friesche Handelsbank en Feddema's Bank in Leeuwarden en Alma Fennema's Bank in Sneek. De nieuwe combinatie zou Friesche Bank gaan heten en gaf architect Geert Stapenséa de opdracht om een gebouw te ontwerpen op dezelfde plaats op een ruimer kavel omdat door grondruil met de gemeente het bouwterrein kon worden uitgebreid. Tot dat moment hadden de vele bankgebouwen die in Leeuwarden sedert de jaren-1870 waren verrezen een eclectisch of neo-renaissance karakter. De nieuwe Friese Bank brak met die traditie met het vroegste, in Amsterdamse School-trant vormgegeven pand in Friesland.
Stapenséa, geboren in 1877 in Menaldum, was in die tijd als architect in Sneek gevestigd. In Leeuwarden was hij docent aan de mts en heeft daar veel invloed op zijn studenten uitgeoefend. Hij doceerde er niet alleen bouwkunde, maar besteedde ook aandacht aan stedenbouw. Zo heeft hij met zijn studenten gewerkt aan een uitbreidingsplan van de gemeente; invloeden daarvan hebben gestalte gekregen in de buurten aan weerszijden van de Bleeklaan. In die buurt, aan en nabij het Cambuursterpad, heeft hij met architect Hendrik Kramer voor Woningvereeniging Leeuwarden een complex van 193 arbeiderswoningen ontworpen dat in 1982-'83 weer gesloopt is. Overigens had Stapenséa zijn werkterrein vooral in Sneek. Zijn Waterloo heeft hij gevonden in de bouw van een gigantische beetwortelsuikerfabriek in Franeker. Belastingschulden dreven hem op de vlucht en in het bevolkingsregister geeft aan dat hij in 1922 naar Osnabrück afgereisd is. Er is niets meer van hem vernomen.
De Friesche Bank is lange tijd bankgebouw gebleven, ook nadat de bank overgenomen is door de Amsterdamse Bank, later ABN/Amro. In 1995 is de bank vertrokken en is er een schoonheidssalon en fitnesscentrum ingekomen. Daarvoor is het intussen al een paar keer gemoderniseerde interieur stevig verbouwd.
Beschrijving EXTERIEUR: Het bankgebouw is verrezen op een onregelmatige plattegrond met twee hoofdvleugels aan Nieuweweg en Weaze, op de hoek flink afgesnoten, van een souterrain, twee hoge bouwlagen, een mezzanine hoog en met een zeer hoge schildkap. De westelijke vleugel verbreed zich wigvormig naar het noorde toe. Tussen de vleugels is een lager element van souterrain (waarin de kluizen en archiefruimte) en beletage met een platdak gebouwd. Aan de achterzijde is een langgerekte achterplaats onbebouwd gebleven, van de Blokhuissteeg afgegrensd door een hoge gemetselde muur. De hoge plint met aan de voorzijde liggende souterrainvensters en aan de Weaze dezelfde vensters die met het dalen van de kade in hoogte toenemen is gemetseld van een grijsgele baksteen. Dan volgt een een brede band van glad afgewerkte donkere natuursteen, bij de afsnuiting voorzien van de naam Muntenburg en naast de ingang voorzien van de namen van twee bankinstellingen. Het opgaand muurwerk is verder van naar appelbloesem neigende gele, gemêleerde en iets gesinterde baksteen. Bij de mezzaninevensters is dit muurwerk in een drievoudige vertanding uitgemetseld tot een stevige daklijst die afgedekt wordt met een natuursteenlijst, voorzien van een rechthoekig blokkenprofiel. Grote reeksen rechtgesloten vensters met stalen ramen met zandstenen onderdorpels. De souterrainvensters zijn voorzien van traliehekken, de volledige bouwlagen van tienruitsvensters en de mezzanine van kleine liggende vensters met ruitvormige roedenverdeling. Alle, behalve de souterrainvensters worden gedekt door vertikaal gemetselde ontlastingen met gevarieerd gedecoreerde hoekneggen van zandsteen. De decoraties zijn van uiteenlopende abstracte patronen, dubbele ruiten, zigzagvormen, vierkante, schijven en dergelijke. In het midden van de hoofdgevel achter de trapstoep de ingangspartij, die beide niet origineel meer zijn. Dat is de zware gemetselde omlijsting met de bekronende wenkbrauw-vormige latei van zandsteen wel. De latei is voorzien van beeldwerk van eikenbladeren en uiltjes met boeken met de opschriften: `Dant fidem bonus' en `Digni fide bonorum' (een citaat naar Cicero: Zij geven vertrouwen aan de goeden - en zij zijn het vertrouwen van de goeden waard). De regelmatige vensterreeksen worden aan beide straatgevels op twee plaatsen door brede muurdammen onderbroken die drager zijn van waterpijpen met onder de goot natuurstenen verlaatbakken, gehouwen met kikkers en aan de onderzijde hoge, geprofileerde, kokervormige beschermingen van graniet. Het is nog niet gedocumenteerd wie verantwoordelijk is voor het ontwerp van het beelhouwwerk dat door de firma Arends te Leeuwarden is uitgevoerd. In de oeuvrelijst van Lambertus Zijl is aangegeven dat hij voor een bankgebouw in Leeuwarden werk heeft geleverd. Omdat geen ander (voormalig) bankgebouw voor dit werk in aanmerking komt, is het waarschijnlijk dat het deze bank betreft. De schildkap is gedekt met blauw geglazuurde Hollandse golfpannen. Op de nok staan golflijsten met slakkenhuisvormige hoekornamenten van blauw geglazuurde terracotta. Aan de noordoostelijke hoek van de oostvleugel is een zware en hoge, vierkante schoorsteenpijp gemetseld.
INTERIEUR: Van het oorspronkelijke interieur is niet veel meer bewaard, met uitzondering van de kluisruimten in het souterrain, de hoge kap met zware spanten en een boeiende samengestelde structuur in de westelijke, gerende vleugel en de trappenhal achter de westelijke vleugel. Deze trappenhal in in nagenoeg oorspronkelijke staat: de ruimte wordt verlicht door een zeer groot, uitbundig in art deco-stijl versierd gebrandschilderd venster met het wapen van Friesland, vervaardigd door atelier W. Bogtman Haarlem. De trap in kwarten en het trapsgat op de verdieping zijn voorzien van een thans dichte balustrade. Onder de beplating zijn nog de in art deco ruitvormen half opengewerkte vakken aanwezig. Het trappenhuis in de zuidelijke vleugel is geheel vernieuwd. Overigens is op sommige plaatsen de oude indeling nog wel af te lezen, maar op andere plaatsen is deze volslagen veranderd. In het souterrain liggen de oorspronkelijke vloeren van zwarte en witte tegels (15 x 15) in diverse patronen en de kluisruimten zijn nog intact, compleet met kluisdeuren en traliehekken.
WAARDERING
Voormalig bankgebouw van algemeen cultuurhistorisch en architectuurhistorisch belang vanwege
- het kenmerkende bank-karakter, representatief, degelijk en gesloten, dat het gebouw uitstraalt in een ingetogen Amsterdamse School-stijl die voor de bouwtijd als progressief kan worden beschouwd;
- de bijzondere plaats die dit pand inneemt in het oeuvre van architect Stapenséa, die in die tijd veel invloed had op een nieuwe generatie architecten;
- de prominente stedenbouwkundige plaats op een hoek aan de zuidelijke binnenstadsrand en de binnengracht van de Weaze.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
Former bank building in a restrained Amsterdam School style built in 1919-1921 at the corner of the Nieuweweg and the Weaze to the design of Geert Stapenséa.
At the corner of the Nieuweweg, formed in the middle of the nineteenth century after the dismantling of the city defence rampart, a bank building in neo-Renaissance style, designed by H.H. Kramer for Gebroeders Mispelblom Beyer, was built in 1881. Immediately after the First World War this building merged with Fa. Ten Cate, the Friesche Handelsbank and Feddema's Bank in Leeuwarden and Alma Fennema's Bank in Sneek. The new combination would be called Friesche Bank and commissioned architect Geert Stapenséa to design a building on the same site on a larger plot because through land exchange with the municipality the building site could be extended. Until that moment, the many bank buildings that had arisen in Leeuwarden since the 1870s had had an eclectic or neo-Renaissance character. The new Friese Bank broke with that tradition with the earliest, in Amsterdam School style, building in Friesland.
Stapenséa, born in 1877 in Menaldum, was at that time established as an architect in Sneek. In Leeuwarden he was a teacher at the mts and exerted considerable influence on his students there. He taught not only building engineering but also devoted attention to urban planning. Thus he worked with his students on an extension plan for the municipality; influences from this took shape in the neighbourhoods on either side of the Bleeklaan. In that neighbourhood, at and near the Cambuursterpad, he designed with architect Hendrik Kramer for Woningvereeniging Leeuwarden a complex of 193 workers' houses that was demolished again in 1982-'83. For the rest, Stapenséa's sphere of activity was especially in Sneek. He found his Waterloo in the construction of a gigantic sugar beet factory in Franeker. Tax debts drove him to flight and the population register indicates that he departed to Osnabrück in 1922. Nothing more has been heard of him.
The Friesche Bank remained a bank building for a long time, even after the bank was taken over by the Amsterdamse Bank, later ABN/Amro. In 1995 the bank left and a beauty salon and fitness centre moved in. For that, the interior, already modernised a couple of times by then, was substantially rebuilt.
Description EXTERIOR: The bank building rose on an irregular floor plan with two main wings on the Nieuweweg and Weaze, at the corner substantially cut off, of a basement, two high storeys, a mezzanine storey and with a very high hipped roof. The western wing widens wedge-shaped towards the north. Between the wings a lower element of basement (containing the vaults and archive space) and beletage with a flat roof was built. On the rear side an elongated backyard remained unbuilt, bounded from the Blokhuissteeg by a high brick wall. The high plinth with basement windows on the front and on the Weaze the same windows that increase in height as the quay drops off, is built of a greyish-yellow brick. Then follows a broad band of smoothly finished dark natural stone, at the cut-off provided with the name Muntenburg and next to the entrance provided with the names of two banking institutions. The wall above is of yellow brick, shading towards apple blossom, mottled and slightly sintered. At the mezzanine windows this wall is worked up in a threefold crenellation to a sturdy cornice which is covered with a natural stone list, provided with a rectangular block profile. Large series of closed windows with steel frames with sandstone sub-sills. The basement windows are provided with grilles, the full storeys with ten-light windows and the mezzanine with small horizontal windows with diamond-shaped glazing bars. All, except the basement windows, are covered by vertically brickwork relieving arches with variously decorated sandstone corner niches. The decorations consist of various abstract patterns, double panes, zigzag shapes, squares, discs and the like. In the middle of the main facade behind the front steps the entrance arrangement, which both are no longer original. The heavy brick surround with the crowning eyebrow-shaped lintel of sandstone is. The lintel is provided with sculpture of oak leaves and owls with books with the inscriptions: `Dant fidem bonus' and `Digni fide bonorum' (a quotation from Cicero: They give trust to the good - and they are worthy of the trust of the good). The regular window series are interrupted on both street facades at two places by broad wall piers that carry rainwater pipes with under the gutter natural stone discharge boxes, carved with frogs and on the underside high, profiled, tubular granite protective casings. It has not yet been documented who is responsible for the design of the sculptural work executed by the firm Arends in Leeuwarden. In the catalogue raisonné of Lambertus Zijl it is stated that he provided work for a bank building in Leeuwarden. Because no other (former) bank building comes into consideration for this work, it is likely that this is the bank in question. The hipped roof is covered with blue glazed Dutch pantiles. On the ridge stand wave mouldings with snail-shell-shaped corner ornaments of blue glazed terracotta. At the north-eastern corner of the eastern wing a heavy and high, square chimney stack is built.
INTERIOR: Of the original interior not much remains, with the exception of the vault spaces in the basement, the high roof with heavy trusses and an interesting composite structure in the western, gable-end wing and the stairwell behind the western wing. This stairwell is in nearly original condition: the space is lit by a very large, abundantly Art Deco-style decorated stained-glass window with the arms of Friesland, made by atelier W. Bogtman Haarlem. The stairs in quarters and the stair opening on the floor are provided with a now closed balustrade. Under the cladding are still the Art Deco diamond-shaped half-open panels present. The stairwell in the southern wing has been completely renewed. For the rest, in some places the old layout can still be read, but in other places it has been completely changed. In the basement lie the original floors of black and white tiles (15 x 15) in various patterns and the vault spaces are still intact, complete with vault doors and grilles.
VALUATION
Former bank building of general cultural historical and architectural historical importance because of
- the characteristic bank character, representative, solid and closed, that the building radiates in a restrained Amsterdam School style that for the construction period can be considered progressive;
- the special place this building occupies in the oeuvre of architect Stapenséa, who at that time had considerable influence on a new generation of architects;
- the prominent urban planning location at a corner at the southern inner-city edge and the inner canal of the Weaze.
Nearby in the register
- Woonhuis, Weaze 44Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Zwitserswaltje 4Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Zwitserswaltje 2Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Zwitserswaltje 10Woonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.