Rijksmonumentenregister · Netherlands
Stadsarmhuis
Leeuwarden, Fryslân, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Sociale zorg, liefdadigheid
- Function
- Armenhuis
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1879 - 1881
- Address
- Haniasteeg 7, 8911 BX Leeuwarden (and others)
- Place
- Leeuwarden
- Province
- Fryslân
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 53.20094, 5.79074
- Monument number
- 516456
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
4 historical maps cover this location, the earliest the 1868 map "Topografische atlas van het Koninkrijk der Nederlanden" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
OORSPRONKELIJKE STADSARMHUIS, in 1879/'81 gebouwd naar ontwerp van stadsbouwmeester Thomas Romein met assistentie van zijn adjunct J.E.G. Noordendorp in een ingetogen neoclassicistische stijl, in 1985 verbouwd voor woon- en werkbestemming op tijdelijke basis.
De ruime plaats in het binnenterrein tussen Ruiterskwartier en Nieuwestad was in de zeventiende eeuw tuin van het Martenahuis aan de Nieuwestad met nagenoeg gesloten bebouwing van kleine huizen aan de Hania- en Ype Brouwerssteeg. In 1685 werd de tuin op initiatief van de provincie deels volgebouwd met een werkplaats voor de nieuw gestichte lakenfabriek. Binnen vijf jaar mislukte dit initiatief tot grootschalige nijverheid en werden de gebouwen herbestemd tot Lands Ammunitie-, Geweer- en Rusthuis. Na enige verbouwingen is het complex als kazerne in gebruik gekomen, maar na de bouw van een nieuwe kazerne op de Amelandsdwinger in 1826/'30 kon het gebouw weer worden ontruimd. Het Armbestuur verzocht vervolgens aan de Raad om het te bestemmen tot `inrichting ten nutte der algemene armen' en in 1831 werd het gebouw verbouwd en ingericht voor bejaarde armen en verlaten kinderen. Dit Armhuis is verschillende malen verbouwd en vergroot. In 1879 kon een nabijgelegen wagenhuis en een nog onbebouwd stuk Martenatuin gekocht worden, de Raad besloot tot algehele vernieuwing van het Armhuis en nog in hetzelfde jaar kon het werk aanbesteed worden. Na vele, vooral inwendige verbouwingen, waarbij zaalvertrekken in kamers opgedeeld zijn is het tot 1974 in gebruik gebleven als Stadsverzorgingshuis. Na wat tijdelijke, marginale gebruiksfuncties is het in 1985 is het op low budget-basis verbouwd tot woonappartementen en kleinschalige bedrijfsruimten.
Omschrijving
EXTERIEUR: Carrévormig gebouw met binnentuin op een nagenoeg vierkante plattegrond van ongeveer 42 bij 42 meter en twee bouwlagen onder een flauw hellende, afgeknotte en afgelijste schildkap. Het gebouw richt zich met twee vrijstaande, de rooilijn volgende gevels naar Hania- en Ype Brouwerssteeg zonder stoepen. De gevel van de Haniasteeg is in kruisverband gemetseld van bruine baksteen, de grotendeels ingebouwde zijgevels deels van Friese geeltjes en de overige buiten- en binnengevels van lichte grauwbruine baksteen. Aan de Haniasteeg is de gevel geopend met een regelmatig, maar niet symmetrisch ritme van twaalf, aan de Ype Brouwerssteeg van veertien samengestelde en grote vensters. De segmentvormig gesloten en van ontlastingsbogen voorziene ramen van dubbele breedte bezitten forse middenstijlen en zesruitsvensters. Boven de minder zwaar uitgevoerde kalven vierruits bovenlichten die vrijwel alle nog de ruitvormige inzet van kleine roeden bij de kruising bezitten. Aan de Haniasteeg in het midden een oorspronkelijke ingang met bovenlicht en (vernieuwde) dubbele deur, aan de noordzijde muurnis doorbroken met nieuw aangebrachte toegang en voor de zuidelijke, overdekte steeg de oorspronkelijke smalle deur met bovenlicht. Aan de Ype Brouwerssteeg zijn enkele paren zesruitsvensters op de bovenlichten na dichtgezet tot ondiepe nissen. De deels ingebouwde noord- en zuidgevel naar de stegen toe en op de verdieping geopend met soortgelijke vensters en enkele deuropeningen. De vensters, gericht naar de binnentuin zijn van dezelfde vorm en op vergelijkbare wijze in de gevels gezet, maar er zijn aan de binnenzijde meer enkele of dubbele deurtraveeën. Alle vensters en nissen van de buitengevels bezitten onderdorpels van hardsteen; die van de binnengevels zijn van hout. Zo bezitten de buitengevels wel, die aan de binnentuin geen spatlijsten. Boven de ontlastingen van alle vensters zijn rozetvormige muurankers aangebracht. In de zuidelijke binnengevel de stichtingssteen: `De eerste steen is gelegd op de 23 maart 1880 door den heer Mr. W.J. van Welderen baron Rengers burgemeester van Leeuwarden'. De gevels worden afgesloten met een geprofileerde kroonlijst met gootlijst. De grotendeels ingebouwde zijgevels bezitten enige kleine uitbouwsels met ingangen bij open en overdekte stegen. De grootste uitbouw is aan de oostelijke vleugel aan de binnentuinzijde aangebracht, een element in de omvang en vorm van de vleugels zelve. Op de oostelijke en zuidelijke dakschilden aan de binnentuin staan brede dakkajuiten, op enige ondergeschikte onderdelen na de enige aanzienlijke wijzigingen van het oorspronkelijk uiterlijk.
INTERIEUR: De inwendige verkeerstructuur - de voor het grote, carrévormige gasthuis kenmerkende brede gangen (noord en zuid aan de buitengevels; west en oost aan het binnenterrein) en trappen met deels gesneden trappalen - is nog oorspronkelijk, maar de indeling van de woonruimten, met onder meer nog oorspronkelijke schoorsteenmantels, is al enkele malen gewijzigd. Hier en daar zijn oorspronkelijke sporen te vinden, doch die hebben geen samenhang van betekenis meer. Wel is de oorspronkelijke kapconstructie nog aanwezig, die aan de binnenplein-zijde aan twee zijden met brede kajuiten is doorbroken.
WAARDERING:
Armhuis, thans in gebruik als gebouw met woonappartementen en werkateliers van algemeen cultuur- en sociaalhistorisch, stedenbouwkundig en architectuurhistorisch belang:
- vanwege de mededeelzaamheid van het gebouw over de door de lokale overheid bedreven filantropie;
- omdat het carrevormige gebouw met zijn verstopte ligging in het stadsweefsel zich laat kennen als een groot verzorgingshuis voor de armsten;
- vanwege de stijlzuiverheid in een ingetogen, maar niet armoedig neoclassicisme van het goeddeels gave exterieur en de kenmerkende carrévorm met nog bestaande inwendige verkeersstructuur met een aantal oorspronkelijke onderdelen;
- vanwege de opmerkelijke plaats die het inneemt in het oeuvre van stadsarchitect Thomas Romein.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
ORIGINAL MUNICIPAL ALMSHOUSE, built in 1879/'81 to the design of municipal architect Thomas Romein with the assistance of his deputy J.E.G. Noordendorp in a restrained neoclassicistic style, in 1985 converted for residential and work purposes on a temporary basis.
The spacious open area in the inner courtyard between Ruiterskwartier and Nieuwestad was in the seventeenth century the garden of the Martenahuis on the Nieuwestad with almost completely built-up development of small houses on the Hania- and Ype Brouwerssteeg. In 1685 the garden was partly built upon on the initiative of the province with a workshop for the newly established cloth factory. Within five years this initiative for large-scale industry failed and the buildings were converted to the State Ammunition, Rifle and Rest House. After some alterations the complex came into use as a barracks, but after the construction of a new barracks on the Amelandsdwinger in 1826/'30 the building could be vacated again. The Poor Relief Board subsequently requested the Council to designate it as an 'institution for the benefit of the general poor' and in 1831 the building was converted and fitted out for elderly poor and abandoned children. This Almshouse underwent various alterations and enlargements. In 1879 a neighbouring wagon house and a still undeveloped piece of the Martenagarden could be purchased, the Council decided upon a complete renewal of the Almshouse and still that same year the work could be put out to tender. After many, particularly internal alterations, whereby hall rooms were divided into rooms, it remained in use as a Municipal Care Home until 1974. After some temporary, marginal uses it was in 1985 converted on a low-budget basis into residential apartments and small-scale business premises.
Description
EXTERIOR: Square-shaped building with an inner courtyard on a nearly square ground plan of approximately 42 by 42 metres and two storeys beneath a gently sloping, cut-off and cornice-topped hipped roof. The building faces two free-standing facades following the building line towards Hania- and Ype Brouwerssteeg without stoeps. The facade of Haniasteeg is laid in cross bond with brown brick, the largely built-in side facades partly with Frisian yellow bricks and the remaining outer and inner facades with light greyish-brown brick. On Haniasteek the facade is opened with a regular, though not symmetrical rhythm of twelve, on Ype Brouwerssteeg of fourteen composite and large windows. The segment-shaped closed frames with relieving arches possess stout central mullions and six-light windows. Above the more lightly executed capitals are four-light fanlights which almost all still possess the diamond-shaped insertion of small glazing bars at the crossing. On Haniasteeg in the centre an original entrance with fanlight and (renewed) double door, on the north side a wall niche broken through with a newly created access and for the southern, covered alley the original narrow door with fanlight. On Ype Brouwerssteeg some pairs of six-light windows are closed up to shallow niches except for the fanlights. The partly built-in north and south facades facing the alleys and on the upper storey opened with similar windows and several door openings. The windows facing the inner courtyard are of the same form and set in the facades in a comparable manner, but there are more single or double door bays on the inside. All windows and niches of the outer facades possess hard stone sub-sills; those of the inner facades are of wood. Thus the outer facades do have, those facing the inner courtyard lack drip mouldings. Above the reliefs of all windows ornamental wall anchors are placed. In the southern inner facade the foundation stone: 'The first stone was laid on 23 March 1880 by Mr. W.J. van Welderen baron Rengers burgher-master of Leeuwarden'. The facades are finished with a moulded cornice with gutter moulding. The largely built-in side facades possess some small extensions with entrances at open and covered alleys. The largest extension is placed on the eastern wing facing the inner courtyard, an element in the extent and form of the wings themselves. On the eastern and southern roof slopes facing the inner courtyard stand broad roof dormers, on some subordinate components the only considerable modifications of the original appearance.
INTERIOR: The internal traffic structure - the broad corridors (north and south along the outer facades; west and east facing the inner courtyard) and stairs with partly carved newels characteristic of the large, square-shaped almshouse - is still original, but the layout of the living spaces, including some original fireplace mantels, has been altered several times. Here and there original traces can be found, but these no longer have significant coherence. The original roof truss structure is however still present, which on the inner courtyard side is broken through on two sides with broad dormers.
VALUATION:
Almshouse, now in use as a building with residential apartments and work studios of general cultural and socio-historical, urban planning and architectural historical significance:
- because of the building's testimony to the philanthropy pursued by the local authority;
- because the square-shaped building with its concealed location in the urban fabric reveals itself as a large care home for the poorest;
- because of the stylistic purity in a restrained, but not impoverished neoclassicism of the largely intact exterior and the characteristic square form with still existing internal traffic structure with a number of original components;
- because of the remarkable place it occupies in the oeuvre of municipal architect Thomas Romein.
Nearby in the register
- Woonhuis, Ipe Brouwerssteeg 2 yWoonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Nieuwestad 36Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Nieuwestad 48Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Nieuwestad 44Woonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.