Rijksmonumentenregister · Netherlands
Kerk, Torenstraat 80
Wildervank, Groningen, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Kerk en kerkonderdeel
- Function
- Kerk
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1911
- Address
- Torenstraat 80, 9648 CV Wildervank (Veendam 20)
- Place
- Wildervank
- Municipality
- Veendam
- Province
- Groningen
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 53.07759, 6.86078
- Monument number
- 515427
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
David Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1904 map "Composite: 203. Bunde. (Germany)" (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
Gereformeerde KERK met centrale aanleg gebouwd in 1910-11 naar een ontwerp van architect T. Kuipers uit Amsterdam in een Rationalistische bouwtrant met Neo-Romaanse, Neo-Byzantijnse en Art Nouveau-elementen. De aannemer was J. Heutzing uit Coevorden. Kuipers heeft onder andere in de stad Groningen de Zuiderkerk, de reeds gesloopte Westerkerk en de Synagoge ontworpen. Op deze plek hebben voor deze kerk twee andere Gereformeerde kerken gestaan, die moesten worden afgebroken wegens een grote toename van het aantal lidmaten. In 1928 is de torenspits van de kerk door blikseminslag afgebrand. In 1961 is het podium vergroot. Van 1985 tot 1988 heeft een grootschalige restauratie plaatsgevonden waarbij onder andere het binnenwerk van de toren werd vernieuwd. In 1992/93 is het interieur gerestaureerd, waarbij de banken in het middenvak werden vervangen door stoelen. Het orgel gemaakt door de firma Walcker & Co te Ludwigsburg stamt uit 1913 en werd in de jaren zestig gerestaureerd. Het bijbehorende verenigingsgebouw, de kosterswoning en de pastorie zijn in de loop der tijd gesloopt. In 1980 werd aan de noordzijde een nieuw verenigingsgebouw opgetrokken dat wegens te geringe ouderdom niet voor bescherming van rijkswege in aanmerking komt.
De monumentaal gelegen kerk heeft zowel aan de Torenstraat als aan de Raadhuisstraat een entree.
Omschrijving
De Gereformeerde KERK met centrale aanleg in de vorm van een Grieks kruis is opgetrokken in bruine baksteen op trasraam van bruine baksteen aan de voorzijde afgezet met hardsteen en aan de overige zijden met drie donkere gesinterde bakstenen banden. De kerk wordt gedekt door een samengestelde kap waarop niet-originele pannen (oorspronkelijk gesmoorde muldenpannen); vier loden pirons; houten goot op klossen; decoratief bakstenen fries; gevelbanden van donkere gesinterde baksteen; muurankers. De gevels worden geleed door ronde, halfronde en getoogde meerdelige vensters met bakstenen stijlen waarin gekleurd glas-in-lood onder twee rollagen en met hardstenen onderdorpel.
Het middenrisaliet van de voorgevel (oostzijde) bestaat uit een tuitgevel, die aan de rechterzijde wordt geflankeerd door een gemetselde verjongende steunbeer afgedekt met hardsteen en bekroond met een natuurstenen adelaar. De hoofdentree in uitgebouwd portiek bevindt zich centraal in het middenrisaliet. Het portiek bestaat uit een topgevel met tuit afgedekt met hardsteen onder zadeldak en aan weerszijden onder lessenaarsdak. De entree in halfronde nis bestaat uit dubbele lichtgetoogde houten deuren onder een zandstenen latei met ijzeren gehengen en vijfdelig halfrond bovenlicht met gemetselde stijlen waarin gekleurd glas-in-lood; aan weerszijden een rond venster. Boven het uitgebouwde portiek een groot getoogd meerdelig venster waarboven een klein staand venster waarin gekleurd glas-in-lood waarboven een halfronde nis. Aan de linkerzijde van het middenrisaliet bevindt zich de naar voren springende toren. De negen verdiepingen hoge toren is opgetrokken op vierkante plattegrond. Op de vijfde verdieping aan elke zijde een halfrond galmgat met houten galmluiken; gevels beëindigd met een gemetselde tuit bekroond met een loden pinakel; halverwege deze verdieping afgeschuinde hoeken waarin een halfronde nis waarvoor een gemetselde balustrade. De toren wordt gedekt door een ingesnoerde achthoekige houten spits bekleed met leien waarop een achthoekige bovenbouw met aan elke zijde een halfronde opening en balustrade. De toren wordt bekroond door een loden bolvormige helm met op de nok een windwijzer in de vorm van een haan bekleed met bladgoud. In de voorgevel van de toren op de begane grond in een iets naar voren springend gevelveld in de vorm van een tuit afgedekt met hardsteen dubbele getoogde houten deuren met ijzeren gehengen onder een segmentboog met hardstenen aanzetstenen. Boven de deuren drie lichtgetoogde vensters waarin niet-origineel glas onder strek. Op de eerste verdieping met op de hoeken decoratief metselwerk een staan halfrond negenruits venster in een naar voren springend gevelveld onder keperboog afgedekt met hardsteen. Op de tweede verdieping een liggend getoogd venster onder strek. In het terugspringende rechter geveldeel een driedelig getoogd venster.
Het middenrisaliet van de zuidgevel bestaat uit een topgevel, waarin acht halfronde vensters, twee ronde vensters en in de top drie halfronde vensters die zijn dichtgezet. Aan de zijkanten van het risaliet een getoogde houten deur met ijzeren gehengen onder twee rollagen waarvoor een gemetselde stoep. In zowel het linker als rechter geveldeel van het risaliet een drielicht venster onder rondbogen. Aan de rechterzijde van de zuidgevel de vooruitspringende toren. Op de begane grond twee halfronde vensters waarin niet-origineel glas. Op de eerste verdieping een rond venster met aan weerszijden op de hoeken decoratief metselwerk waarboven een halfrond venster.
Het middenrisaliet van de achtergevel (westzijde) bestaat uit een tuitgevel. De entree bevindt zich op de begane grond en bestaat uit dubbele lichtgetoogde houten deuren met ijzeren gehengen onder een zandstenen latei en vijfdelig halfrond bovenlicht met gemetselde stijlen waarin gekleurd glas-in-lood; drie treden hoge stoep (eerste twee gemetselde treden niet-origineel). Aan weerszijden van de entree een halfrond venster. Boven de entree een groot meerdelig getoogd venster en in de top een klein halfrond venster. In het terugspringende linker geveldeel een driedelig getoogd venster.
Het verenigingsgebouw (niet beschermd) is aan de noordgevel aangebouwd. Centraal in de noordgevel een risalerende topgevel die aan de onderzijde is beschoten. In de top een groot meerdelig getoogd venster waarboven een klein halfrond venster. Aan weerszijden van het risaliet in de terugspringende geveldelen een getoogd tweedelig venster. In de schuine zijden aan weerszijden van de terugspringende geveldelen met op de hoeken een gemetselde steunbeer een halfrond venster.
In het INTERIEUR zijn ondermeer van belang: de beschoten kap van Amerikaans grenen met gesjabloneerde houten ribben waarin houten luchtroosters, de kap, die wordt gedragen door gepleisterde pilasters en zuilen waartussen rondbogen, de deels gemetselde en deels houten lambrizering, de houten paneeldeuren, de houten banken, het bankenplan, de nep galerijen met gepleisterde balustrade, de diepe halfronde nis met tegen de achterwand een houten paneel bekroond met segmentboogvormig fronton waarvoor een platvormkansel, de houten kansel op een basement van bruin/rood geaderd marmer aan weerszijden gedecoreerd met de vier evangelisten en houten lezenaar, aan zowel de linker- als rechterzijde van de kansel een houten opgang met koperen leuning en opgewerkt houten hekwerk, het ronde doopvont van wit marmer op een rechthoekig basement van bruin/rood geaderd marmer met koper bekken bekroond met een zilveren engel, boven de preekstoel op een uitkragende gepleisterde onderbouw het orgel met twee klavieren en vrij pedaal, gemaakt in 1913 door de firma Walcker & Co te Ludwigsburg, de houten orgelkas, aan weerszijden van de preekstoel in de wand twee openingen onder hoefijzerboog waarboven een halfronde opening, aan zowel de oost- als westzijde het portaal waarin houten tochtdeuren met niet-origineel glas, in het portaal aan de oostzijde de marmeren plaquette uit 1910 omlijst met baksteen.
Waardering
Gereformeerde kerk van algemeen belang vanwege architectuur- en cultuurhistorische waarde:
- als voorbeeld van een Gereformeerde kerk uit 1910/11 in de provincie Groningen in een Rationalistische bouwtrant met Neo-Romaanse, Neo-Byzantijnse en Art Nouveau-elementen
- vanwege de opvallende vormgeving en rijke detaillering
- vanwege de vrij hoge mate van gaafheid van zowel exterieur als delen van het interieur
- vanwege de centrale aanleg in de vorm van een Grieks kruis
- vanwege de waardevolle interieuronderdelen
- vanwege de monumentale en beeldbepalende ligging aan het lint van Wildervank
- als goed voorbeeld van het oeuvre van architect T. Kuipers
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
Reformed CHURCH with central layout built in 1910-11 according to a design by architect T. Kuipers from Amsterdam in a Rationalist style with Neo-Romanesque, Neo-Byzantine and Art Nouveau elements. The contractor was J. Heutzing from Coevorden. Kuipers designed among others in the city of Groningen the Zuiderkerk, the already demolished Westerkerk and the Synagogue. Two other Reformed churches stood on this site before this church, which had to be demolished due to a large increase in the number of members. In 1928 the church spire was burned out by lightning strike. In 1961 the platform was enlarged. From 1985 to 1988 a large-scale restoration took place during which among other things the interior of the tower was renewed. In 1992/93 the interior was restored, during which the pews in the central aisle were replaced by chairs. The organ made by the firm Walcker & Co in Ludwigsburg dates from 1913 and was restored in the nineteen sixties. The associated assembly building, the caretaker's house and the parsonage have been demolished over time. In 1980 a new assembly building was erected on the north side which, due to insufficient age, does not qualify for national monument protection.
The monumentally located church has an entrance on both the Torenstraat and the Raadhuisstraat.
Description
The Reformed CHURCH with central layout in the form of a Greek cross is built in brown brick on a brick frame with brown brick fronted with ashlar and on the other sides with three dark sintered brick bands. The church is covered by a composite roof with non-original tiles (originally smothered curved tiles); four lead ornaments; wooden gutter on corbels; decorative brick frieze; fascia bands of dark sintered brick; wall anchors. The facades are articulated by round, semi-circular and arched multi-part windows with brick mullions in which coloured stained glass under two rollers and with ashlar sill.
The central projection of the front facade (east side) consists of a spout gable, which is flanked on the right side by a built-up tapering buttress topped with ashlar and crowned with a natural stone eagle. The main entrance in a projecting porch is located centrally in the central projection. The porch consists of a pointed gable with spout covered with ashlar under a gabled roof and on either side under a sloping roof. The entrance in a semi-circular niche consists of double arched wooden doors under a sandstone lintel with iron hinges and five-part semi-circular fanlight with brick mullions in which coloured stained glass; on either side a round window. Above the projecting porch a large arched multi-part window above which a small standing window in which coloured stained glass above which a semi-circular niche. On the left side of the central projection is the projecting tower. The nine-storey high tower is built on a square plan. On the fifth storey on each side a semi-circular sound window with wooden louvres; facades ended with a brick spout crowned with a lead finial; halfway through this storey bevelled corners in which a semi-circular niche for which a brick balustrade. The tower is covered by a tapered octagonal wooden spire clad with slate on which an octagonal superstructure with on each side a semi-circular opening and balustrade. The tower is crowned by a lead hemispherical helmet with on the ridge a weathervane in the shape of a rooster clad with gold leaf. In the front facade of the tower on the ground floor in a slightly projecting facade field in the form of a spout covered with ashlar double arched wooden doors with iron hinges under a segmental arch with ashlar voussoirs. Above the doors three arched windows in which non-original glass under a lintel. On the first storey with decorative brickwork on the corners a standing nine-part semi-circular window in a projecting facade field under a herringbone arch covered with ashlar. On the second storey a lying arched window under a lintel. In the recessed right facade section a three-part arched window.
The central projection of the south facade consists of a pointed gable, in which eight semi-circular windows, two round windows and in the top three semi-circular windows which are blocked up. On the sides of the projection an arched wooden door with iron hinges under two rollers in front of which a brick step. In both the left and right facade section of the projection a three-light window under semicircular arches. On the right side of the south facade the projecting tower. On the ground floor two semi-circular windows in which non-original glass. On the first storey a round window with on either side on the corners decorative brickwork above which a semi-circular window.
The central projection of the rear facade (west side) consists of a spout gable. The entrance is on the ground floor and consists of double arched wooden doors with iron hinges under a sandstone lintel and five-part semi-circular fanlight with brick mullions in which coloured stained glass; three-step high step (first two brick steps non-original). On either side of the entrance a semi-circular window. Above the entrance a large multi-part arched window and in the top a small semi-circular window. In the recessed left facade section a three-part arched window.
The assembly building (not protected) is built on to the north facade. Centrally in the north facade a projecting pointed gable which is boarded at the bottom. In the top a large multi-part arched window above which a small semi-circular window. On either side of the projection in the recessed facade sections an arched two-part window. In the sloping sides on either side of the recessed facade sections with a brick buttress on the corners a semi-circular window.
In the INTERIOR are among others of importance: the boarded roof of American pine with stencilled wooden ribs in which wooden air vents, the roof, which is supported by plastered pilasters and columns between which semicircular arches, the partly brick and partly wooden wainscoting, the wooden panel doors, the wooden pews, the pew plan, the false galleries with plastered balustrade, the deep semi-circular niche with against the back wall a wooden panel crowned with a segmental arch pediment in front of which a flat-top pulpit, the wooden pulpit on a base of brown/red veined marble on either side decorated with the four evangelists and wooden lectern, on both the left and right side of the pulpit a wooden staircase with brass handrail and worked wooden railwork, the round font of white marble on a rectangular base of brown/red veined marble with copper bowl crowned with a silver angel, above the preaching desk on a cantilever plastered substructure the organ with two manuals and free pedal, made in 1913 by the firm Walcker & Co in Ludwigsburg, the wooden organ case, on either side of the preaching desk in the wall two openings under horseshoe arch above which a semi-circular opening, on both the east and west side the vestibule in which wooden draught doors with non-original glass, in the vestibule on the east side the marble plaque from 1910 framed with brick.
Valuation
Reformed church of general importance due to architectural and cultural-historical value:
- as an example of a Reformed church from 1910/11 in the province of Groningen in a Rationalist style with Neo-Romanesque, Neo-Byzantine and Art Nouveau elements
- due to the striking design and rich detailing
- due to the fairly high degree of integrity of both the exterior and parts of the interior
- due to the central layout in the form of a Greek cross
- due to the valuable interior components
- due to the monumental and landmark location on the edge of Wildervank
- as a good example of the oeuvre of architect T. Kuipers
Nearby in the register
- Kerk, Torenstraat 108Kerk en kerkonderdeelunder 1 mi
- Boerderij, Raadhuiskade 71Boerderijunder 1 mi
- Woonhuis, Postkade 2Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Postkade 1Woonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.