Rijksmonumentenregister · Netherlands
Verenigingsgebouw, Haarlemmerstraat 73
Leiden, Zuid-Holland, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Vergadering en vereniging
- Function
- Verenigingsgebouw
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1899
- Address
- Haarlemmerstraat 73, 2312 DL Leiden (and others)
- Place
- Leiden
- Province
- Zuid-Holland
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 52.16072, 4.48843
- Monument number
- 515109
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit Amsterdam
3 historical maps cover this location, the earliest the 1891 map "'s-Gravenhage" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
VERENIGINGSGEBOUW Het Volkshuis is ontworpen door Willem Cornelis Mulder (1850-1920) in de stijl van de Overgangsarchitectuur met Art Nouveau en Berlagiaanse stijlelementen. Het gebouw werd in 1899 voltooid in opdracht van 'Stichting Het Volkshuis', die in 1897 was opgericht op initiatief van drie hoogleraren van de Leidse Juridische faculteit. Doelstelling van de stichting was "de verhoging van ontwikkeling, beschaving en levensgeluk onder de arbeidende en daarmee gelijk gestelde klassen in Leiden". Het Volkshuis was één van de eerste instellingen in Nederland die het clubhuiswerk invoerde. Daarmee werd een basis gelegd voor het sociaal-culturele vormingswerk. Het secretariaat van de in 1917 in leiden opgerichte Stijlgroep was van 1917 tot 1919 gevestigd in het Volkshuis.
Het gebouw bestaat uit twee bouwlichamen die op de begane grond met elkaar zijn verbonden. In het deel dat grenst aan de Apothekersdijk, bevinden zich de ruimtes waar cursussen en voorstellingen werden gegeven. In het deel aan de Haarlemmerstraat bevinden zich op de begane grond winkels en op de verdiepingen woningen. Het Volkshuis maakt deel uit van het beschermd stadsgezicht.
Tijdens een verbouwing in de periode 1987-1995 is zowel het interieur van het deel aan de Apothekersdijk als dat aan de Haarlemmerstraat gewijzigd. Aan de buitenkant is dit slechts te zien aan de toegevoegde rolstoelopgang aan de Apothekersdijk en de dakvensters in het dak aan de Haarlemmerstraat. Verder is het balkonhek van de erker aan de Apothekersdijk verdwenen. Inwendig zijn de woningen boven de winkels aan de Haarlemmerstraat veranderd in appartementen. De keukens en kamers achter de winkels zijn bij de winkels getrokken. Een groot deel van het interieur aan de Apothekersdijk is gemoderniseerd. In de verkeersruimten en de grote zaal zijn nog oorspronkelijke elementen bewaard gebleven.
Omschrijving
Het volkshuis bestaat uit twee evenwijdige langgerekte bouwlichamen die op de begane grond aan de lange kanten met elkaar zijn verbonden. De delen zijn boven een hardstenen plint in rode verblendsteen opgetrokken over drie bouwlagen onder afgeknotte zadeldaken met overstekende goten op klampen.
Aan de Apothekersdijk is het dak gedekt met leien in Maasdekking, aan de Haarlemmerstraat met rode bouletpannen. In contrast met de rode baksteen zijn de waterdorpels, aanzetstenen, lateien, deklijsten, balustrades uitgevoerd in hardsteen. Het onregelmatige karakter van de gevels is versterkt door het gebruik van risalieten, geveltoppen en torentjes die door de goot heen breken, erkers en balkons. De rechtgesloten vensters met meerruits bovenlichten onder hardstenen lateien zijn verschillend van maat.
Boven de lateien gemetselde segmentbogen. Ook vensters onder rondbogen en segmentbogen. In de gevel aan de Apothekersdijk (zuid) zijn een groot aantal vensters gekoppeld door een hardstenen middenstijl, waardoor kruisvensters ontstaan. Aan de Apothekersdijk twee ingangen. Eén onder een rondboog, één in een rondboogvormig portiek. Aan de Haarlemmerstraat (noord) één ingang in een rondboogvormig portiek tussen etalagepuien. Onder de rondboog en in de ingangsportieken: dubbele houten paneeldeuren met ruitjes, dievenijzers en rondboogvormige bovenlichten met geslepen glas en een roedenverdeling.
Geheel links in de gevel aan de Apothekersdijk (zuid) bevindt het ingangsportiek zich in een torenachtig risaliet onder een tentdak met piron. De twee vensterassen rechts daarvan liggen terug onder segmentbogen, met lichte hoefijzerbogen rond de bovenlichten op de tweede verdieping. Midden in de dubbele vensteras daarnaast een driezijdige erker met een hardstenen bodem.
Op de tweede verdieping rondboogvensters. Daarboven een hoger opgetrokken tuitgevel waarin een drielicht met hardstenen zuiltjes. Hardstenen ezelsruggen als dekstenen. De meest rechtse vensteras is ver teruggerooid. Op de begane grond een ingangsportiek. De tweede verdieping ligt verder terug waardoor op de eerste verdieping een balkon met hardstenen balustrade ontstaat. Deze vensteras is plat gedekt. In de eindgevel van het afgeknotte zadeldak een rondboogvormig tweelicht onder een segmentboog. Op de hoeken uitstekende lisenen met hardstenen dekstenen.
De gevel aan de Haarlemmerstraat (noord) is geleed door lisenen die de etalagepuien van elkaar scheiden. Boven de vier rechter etalagepuien drie vensterassen. Links daarvan het ingangsportiek in een torenachtig risaliet.
Geheel links een etalagepui onder twee vensterassen. Een hardstenen waterlijst tussen de etalagepuien en vensters. De torenachtige risaliet in de tweede as en de geveltop boven de vierde as van links zijn identiek aan die aan de Apothekersdijk.
De lisenen zijn op de begane grond uitgevoerd in hardsteen en afgesloten door een halve ezelsrug. De daarboven gemetselde delen eindigen boven de goot in hardstenen ezelsruggen. Enkele speklagen in de lisenen. In twee lisenen zijn vergaarbakken met hardstenen uilenkoppen verwerkt, waarop de regenwaterafvoer aansluit.
De etalagepuien zijn opgebouwd uit een glasdeur tussen twee etalages, onder een groot meerruits bovenlicht met geslepen glas. Aan weerszijden afgesnoten muurdammen van rode porfier, erboven een segmentboog van gele verblendsteen. De plint onder de etalageruiten is afgeschuind.
Het ingangsportiek is omlijst door hardstenen pilasters met gestileerde kapitelen en diamantkoppen. Daarboven een segmentboog met de inscriptie 'Volkshuis'.
De portiek met een hardstenen vloer is afgesloten door een tweevleugelig hek, waarboven smeedijzeren bloemen en een lantaarn. Boven de portiek samengestelde segmentboogvensters. Geheel links op de tweede verdieping vensters onder segmentbogen op penanten. In de vierde geleding een rechthoekige erker met daarop een uitkragend balkonhekje en daarboven een segmentboogvenster. Geheel rechts een vierkante torenopbouw onder een tentdak met leien en piron, met aan weerszijden een hardstenen balustrade.
Interieur In het deel aan de Apothekersdijk zijn met name in het trappenhuis, de gangen en de grote zaal oorspronkelijke elementen bewaard gebleven. In het trappenhuis onder meer: zandstenen kolommen met afgesnoten hoeken en gestileerde sokkels en kapitelen; smeedijzeren traphekken en gepleisterde wanden met schijnvoegen in zandstenen lijsten met segmentbogen. Op de eerste verdieping nog een ingebouwde servieskast. Op de gangen paneeldeuren in oorspronkelijke deurposten, met op de begane grond een hardstenen vloer. In de hal achter de ingang aan de Haarlemmerstraat lijstwerk op het plafond. Op de eerste en tweede verdieping de grote zaal. De ingang van de zaal op de eerste verdieping, de ingang van de balkons op de tweede. In de zaal betimmeringen met panelen waarin segmentbogen, een cassetteplafond, de parketvloer, het podium, de balkons op gietijzeren zuilen.
Van de oorspronkelijke indeling aan de Haarlemmerstraat (winkel met daarachter winkelkamer en keuken op de begane grond - kamers en slaapkamers op de verdiepingen erboven) zijn alleen elementen in de hal en gangen overgebleven: onder andere stucplafonds, trapleuningen en de natuurstenen trappen.
Waardering
Verenigingsgebouw Het Volkshuis is van algemeen belang vanwege de cultuurhistorische waarde wegens de rol die het volkshuis heeft gespeeld in de sociaal-culturele ontwikkeling van arbeiders en andere minder bemiddelde burgers aan het eind van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste eeuw.
Het pand is tevens van algemeen belang vanwege de architectuurhistorische waarde wegens de Overgangsarchitectuur met Berlagiaanse en Art Nouveau elementen en als kenmerkend ontwerp in het veelzijdige oeuvre van W.C. Mulder.
Dankzij de belangrijke rol die het pand speelt in zowel de gevelwand aan de Apothekersdijk als de zuidelijke gevelwand van de Haarlemmerstraat, is het pand ook stedebouwkundig gezien van grote betekenis.
Het exterieur en delen van het interieur zijn nog relatief gaaf tot bijzonder gaaf.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
ASSociation BUILDING Het Volkshuis was designed by Willem Cornelis Mulder (1850-1920) in the style of Transitional Architecture with Art Nouveau and Berlage-style elements. The building was completed in 1899 on behalf of 'Stichting Het Volkshuis', which was founded in 1897 on the initiative of three professors from the Leiden Law Faculty. The foundation's objective was "the advancement of development, culture and happiness of life among the working and equivalent classes in Leiden". Het Volkshuis was one of the first institutions in the Netherlands to introduce club house work. This laid the foundation for social-cultural educational work. The secretariat of the Stijlgroep, established in Leiden in 1917, was housed in Het Volkshuis from 1917 to 1919.
The building consists of two building volumes that are connected on the ground floor. In the section adjoining the Apothekersdijk are the spaces where courses and performances were held. In the section on the Haarlemmerstraat are shops on the ground floor and dwellings on the upper storeys. Het Volkshuis is part of a protected townscape.
During a renovation in the period 1987-1995 both the interior of the section on the Apothekersdijk and that on the Haarlemmerstraat were altered. On the outside this is only visible in the added wheelchair ramp on the Apothekersdijk and the roof windows in the roof on the Haarlemmerstraat. Furthermore the balcony railing of the bay window on the Apothekersdijk has disappeared. Internally the dwellings above the shops on the Haarlemmerstraat were converted into apartments. The kitchens and rooms behind the shops were combined with the shops. A large part of the interior on the Apothekersdijk has been modernised. Original elements have been preserved in the circulation spaces and the large hall.
Description
The volkshuis consists of two parallel elongated building volumes that are connected on the ground floor on the long sides. The sections are built in red facing brick above a hardstone plinth over three storeys under truncated saddle roofs with projecting gutters on corbels.
On the Apothekersdijk the roof is covered with slates in Maas bond, on the Haarlemmerstraat with red pantiles. In contrast with the red brickwork the drip moulds, ashlars, lintels, cornices, balustrades are executed in hardstone. The irregular character of the facades is enhanced by the use of risalits, gable tops and turrets that break through the gutter, bay windows and balconies. The rectilinear windows with multi-light fanlights under hardstone lintels are of different sizes.
Segment arches constructed above the lintels. Also windows under round arches and segment arches. In the facade on the Apothekersdijk (south) a large number of windows are coupled by a hardstone central mullion, creating cross windows. Two entrances on the Apothekersdijk. One under a round arch, one in a round-arch-shaped portico. On the Haarlemmerstraat (north) one entrance in a round-arch-shaped portico between display windows. Under the round arch and in the entrance porticos: double wooden panel doors with panes, window guards and round-arch-shaped fanlights with cut glass and glazing bars.
Far left in the facade on the Apothekersdijk (south) the entrance portico is situated in a tower-like risalit under a canopy roof with finial. The two window axes to the right are set back under segment arches, with light horseshoe arches around the fanlights on the second storey. In the centre of the double window axis beside this a three-sided bay window with a hardstone base.
On the second storey round-arch windows. Above this a higher built-up spout gable in which a three-light with hardstone columns. Hardstone saddle-back stones as coping stones. The rightmost window axis is set far back. On the ground floor an entrance portico. The second storey is set further back creating a balcony with hardstone balustrade on the first storey. This window axis is flat-topped. In the gable end of the truncated saddle roof a round-arch-shaped two-light under a segment arch. On the corners projecting pilasters with hardstone coping stones.
The facade on the Haarlemmerstraat (north) is articulated by pilasters which separate the display windows from each other. Above the four right-hand display windows three window axes. To the left of these the entrance portico in a tower-like risalit.
Far left a display window under two window axes. A hardstone drip mould between the display windows and windows. The tower-like risalit in the second bay and the gable top above the fourth bay from left are identical to those on the Apothekersdijk.
The pilasters are executed in hardstone on the ground floor and finished with a half saddle-back stone. The parts constructed above them terminate above the gutter in hardstone saddle-back stones. Some speckled courses in the pilasters. In two pilasters gutters with hardstone owl-head capitals are incorporated, onto which the rainwater drainage connects.
The display windows are constructed from a glass door between two display cases, under a large multi-light fanlight with cut glass. On both sides closed off by wall piers of red porphyry, above them a segment arch of yellow facing brick. The plinth under the display window panes is bevelled.
The entrance portico is framed by hardstone pilasters with stylised capitals and diamond knops. Above it a segment arch with the inscription 'Volkshuis'.
The portico with a hardstone floor is closed off by a two-winged gate, above which wrought-iron flowers and a lantern. Above the portico compound segment-arch windows. Far left on the second storey windows under segment arches on pendants. In the fourth bay a rectangular bay window with above it a projecting balcony railing and above that a segment-arch window. Far right a square tower structure under a canopy roof with slates and finial, with a hardstone balustrade on both sides.
Interior In the section on the Apothekersdijk original elements have been preserved particularly in the stairwell, the corridors and the large hall. In the stairwell among others: sandstone columns with clipped corners and stylised bases and capitals; wrought-iron stair railings and plastered walls with false joints in sandstone mouldings with segment arches. On the first storey still a built-in dresser. In the corridors panel doors in original door frames, with a hardstone floor on the ground floor. In the hall behind the entrance on the Haarlemmerstraat moulding on the ceiling. On the first and second storeys the large hall. The entrance to the hall on the first storey, the entrance to the balconies on the second. In the hall wooden panelling with panels in which segment arches, a coffered ceiling, the parquet floor, the stage, the balconies on cast-iron columns.
Of the original layout on the Haarlemmerstraat (shop with shop room and kitchen behind it on the ground floor - rooms and bedrooms on the storeys above) only elements in the hall and corridors remain: among others stucco ceilings, stair railings and the natural stone staircases.
Valuation
Association building Het Volkshuis is of general importance because of its cultural-historical value due to the role the volkshuis has played in the social-cultural development of workers and other less affluent citizens at the end of the nineteenth century and the beginning of the twentieth century.
The building is also of general importance because of its architectural-historical value due to the Transitional Architecture with Berlage and Art Nouveau elements and as a characteristic design in the diverse oeuvre of W.C. Mulder.
Thanks to the important role the building plays in both the facade line on the Apothekersdijk and the southern facade line of the Haarlemmerstraat, the building is also of great significance from an urban design perspective.
The exterior and parts of the interior are still relatively intact to particularly intact.
Nearby in the register
- Werk-woonhuis, Vrouwenkerksteeg 2Werk-woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Sionsteeg 1Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Apothekersdijk 37Woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Apothekersdijk 27Woonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.