Rijksmonumentenregister · Netherlands
Kerk, Buorren 35
Terherne, Fryslân, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Kerk en kerkonderdeel
- Function
- Kerk
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1864 - 1865
- Address
- Buorren 35, 8493 LC Terherne (De Fryske Marren 21) (and others)
- Place
- Terherne
- Municipality
- De Fryske Marren
- Province
- Fryslân
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 53.04024, 5.78108
- Monument number
- 514877
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford LibrariesDavid Rumsey Map Collection, Stanford Libraries
4 historical maps cover this location, the earliest the 1851 map "Holland." (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
De uit 1864-'65 daterende doopsgezinde KERK (nr. 35) met KOSTERSWONING (nr. 37), als kopwoning, is ontworpen door de Sneker architect A. Breunissen Troost in een Eclecticistische bouwstijl, beïnvloed door de Engelse Neo-Gotiek. De bouw werd uitgevoerd door K.S. de Groot en de timmerman H.N. van der Schaaf; opzichter tijdens de uitvoering was J.H. Makkink. De voormalige pastoriewoning, waar de kerk met een verbindingsmuur tegenaan is gebouwd, valt wegens geringe architectuurhistorische betekenis buiten bescherming van rijkswege. De houten garage en aangebouwde houten hokken bij de kosterswoning vallen eveneens buiten de bescherming van rijkswege wegens geringe architectonische waarde.
De eerste steen werd op 12 september 1864 gelegd en een jaar later werd de kerk plechtig in gebruik genomen. Het aantal zitplaatsen in de kerk (ruim 200) was berekend op een groeiend aantal gemeenteleden, een visie die niet door iedereen werd gedeeld. Volgens overlevering is dat ook de reden dat de áfwezigheid van de "Leeraar Pieter Overbeek" op de gedenksteen in de hal van de kerk is vermeld. Het kerkgebouw had tot 1907 geen orgel. Het indertijd door orgelmaker Maarschalkerweerd & Zoon te Utrecht geplaatste kabinet-pijporgel werd in 1937 vervangen door het huidige instrument, dat niet van rijkswege wordt beschermd. Het kerkterrein wordt omgeven door een monumentaal HEK, geleverd door de firma Sterckman in 1865. Een kornoelje haag, geleverd door de firma Krijns en Co. te Joure, was wellicht bedoeld voor de erfscheiding bij de kosterswoning. Buiten het hek, op het gazon voor de kerk in de hoek tussen de kerk en de pastorie, staat een MONUMENT uit 1922 ter ere van de doopsgezinde predikant H.G. Dornseiffen (overleden 1922).
De KOSTERSWONING is in de vijftiger jaren inwendig verbouwd. Met uitzondering van de kelder en de doorgang naar de kerk is het interieur van ondergeschikt belang voor bescherming van rijkswege. De kelder werd sinds 1877 gebruikt als opslagruimte voor de schippers.
Omschrijving
De kerk met kosterswoning heeft een rechthoekige plattegrond met een krimp aan de westzijde voor de kosterswoning die een bijna vierkante plattegrond heeft. De kerk is opgetrokken in baksteen: de zuidgevel is met portland bepleisterd en voorzien van schijnvoegen van natuursteenbekleding; de noordgevel heeft een gepleisterde borstwering met een bakstenen waterslaglijst; het opgaande muurwerk is schoon metselwerk, platvol gevoegd met een dagstreep. De zijgevels zijn verticaal geleed door lisenen met geprofileerde natuurstenen bekroningen onder de gietijzeren gootbodem. De geleding correspondeert met de indeling van de kerk: vier volle raamtraveeën en aan de oost en westzijde een halve travee. De raamopeningen hebben alle gietijzeren vensters met een Tudorboog; de verticale roeden zijn versierd met knoppen, in de horizontale voorgevel soms door schilderwerk geïmiteerd, en aan de bovenzijde visblaasmotieven. Het schild-zadeldak is belegd met zwart geglazuurde platte Friese pannen.
De oostgevel is een variant op de puntgevel, rustend op een gepleisterde plint en geleed door vier kolossale lisenen, met diepe gepleisterde spiegelvlakken, die als penanten de gootlijst doorbreken. De penanten worden bekroond met een geprofileerde afdeksteen. Het middenrisaliet wordt bekroond met een aveinkel waarin een rozetanker. In de geveltop een gietijzeren roosvenster met een hardstenen rustica omlijsting. Verdiept in het middenrisaliet de toegang met bovenlicht en kerkvenster, geheel omlijst door bijna volronde, kolossale pilasters met composietkapiteel waarop bundelpilasters als afsluiting en hollijsten. In het bovenlicht van de porte brisée Neo-Gotisch snijwerk met bladmotieven. In de zijvlakken van de voorgevel meerruits Tudorboogvensters geschraagd door kunststenen geveldecoraties. De afzaten van de drie ramen in de oostgevel zijn van gietijzer. Tussen de kerk en de pastorie staat een bakstenen muur met blinde Tudorbogen tussen lisenen, die door hardstenen, geprofileerde dekstenen worden bekroond.
Het INTERIEUR van de kerk heeft een voorportaal en een kerkzaal met orgelgalerij. In het voorportaal boven de doorgang naar de kerkzaal is een gedenksteen met in Neo-Gotische letters het opschrift: "Aan dit kerkgebouw is bij afwezigheid van de leeraar Pieter Overbeek den 12den september 1864 de eerste steen gelegd door Simon Gerrits Boetje oudste lid van de kerkeraad". In de kerkzaal is ondermeer van belang het meubilair, zoals de kerkbanken en kansel.
Het kerkinterieur heeft een kraalhouten lambrisering en is geheel gepleisterd; de westgevel heeft afgeronde hoeken, de oostgevel is recht gesloten. De wanden zijn geleed door lisenen met een kooflijst. Het plafond heeft een holle voorlijst en een wangewelf; op de hoekpunten een hangende knop; aan de oostwand is deze decoratie in pleisterwerk nagebootst. De trekstangen zijn verbonden met de gewelfgraat.
Aan de westzijde van de kerkzaal bevindt zich de kansel op een achtkantige kolom met een gesneden trappaal; aan de kuip hangen Tudorboog-ornamenten; de kuipstijlen zijn versierd met gesneden voluten. Het getuide klankbord is versierd met gedraaide knoppen; de aanhechting van de tui-stang wordt bedekt door een gepleisterde draperie. Aan weerszijden van de kansel zijn porte brisées naar de kosterij. Boven de deuren sierpleisterwerk met palmetten en cornu copia's in de sopraportes. Het verhoogde liturgische centrum heeft een gebogen doophek met gietijzeren spijlen, dat uit losse delen bestaat en verplaatsbaar is. Op de verhoging aan beide zijden van de kerkzaal twee gesloten kerkenraadsbanken met een luifel; aan de noordzijde de zogenaamde dovenbank, ten behoeve van slechthorenden. De zijschotten van de lessenaars en de ruggeschotten zijn bekroond met vereenvoudigde palmetten. De paneeldeuren van alle banken in de kerk hebben oorspronkelijke houten krukken en aan de bovenzijde een versiering die sterk doet denken aan een roerversiering. In de detaillering van de banken komt het motief van de Tudorboog telkens terug. De kopwoning, de KOSTERSWONING, bestaat uit souterrain, een bel-etage, een verdieping en een zolderverdieping. De zuid- en westgevel zijn beraapt met portland met schijnvoegen; de noordgevel is uitgevoerd in schoon metselwerk in staand verband.
Aan de noordzijde een hardstenen trap en deur met bovenlicht onder anderhalfsteens streklaag; erboven een tweeruits schuifraam met Tudorboog onder een steens streklaag. De westgevel is drie raamtraveeën breed met in het souterrain gietijzeren, meerruits kelderramen; in de verdiepingen H-vensters. In de zuidgevel is, volgens een inscriptie op de sluitsteen, door H.M. in 1877 een opening naar de kelder onder de woning gemaakt. Een gietijzeren HEK op een bakstenen muurtje sluit het voorterrein van de kerk af. Het hekwerk zwenkt naar voren ter hoogte van de kerkingang en heeft daar een dubbele doorgang; opzij van de kerk is een doorgang naar de kosterswoning. De hekstijlen, gecanneleerde zuiltjes met acanthusachtige motieven op de voet en kapiteel, bekroond door een knop met een pijnappel, zijn ingelaten in blokken hardsteen. De spijlen zijn versierd met gietijzeren punten, versterkingskruizen en hangornamenten.
Het hardstenen MONUMENT is opgericht in 1882, in opdracht "VAN DE DANKBARE / FRIESCHE SCHIPPERS", ter herinnering aan ds. Dornseiffen, stichter en directeur van het schoolfonds voor schipperskinderen. Het monument bestaat uit een gelede sokkel: een plint met frijnslag, een voetstuk met een opschrift, en een schacht met afdekplaat; daarop een zwart geschilderde obelisk met aan de voorzijde een reliëf met een anker. Op de schacht van het voetstuk op de naar de straat toegekeerde zijde een opschrift "TER NAGEDACHTENIS AAN DS. H.G. DORNSEIFFEN ..." en op de zijkanten een reliëf met palmtakken.
Waardering
De uit 1864-'65 daterende doopsgezinde kerk met kosterswoning, als kopwoning, ontworpen door de Sneker architect A. Breunissen Troost; het HEK, geleverd door de firma Sterckman in 1865 en het monument uit 1922 ter ere van de doopsgezinde predikant H.G. Dornseiffen (overleden 1922), zijn van algemeen belang:
- als bijzondere uitdrukking van het lokaal optimisme ten aanzien van het groeiend aantal lidmaten,
- als bijzondere stijlrepresentant van Eclectiscisme, beïnvloed door de Engelse Neo-Gotiek,
- vanwege het bijzondere belang voor de geschiedenis van bouwmaterialen door de toepassing van gietijzer,
- vanwege het bijzondere belang voor het onconventionele oeuvre van de architect Breunissen Troost,
- vanwege de hoogwaardige esthetische kwaliteit van het ontwerp,
- vanwege het bijzondere materiaalgebruik (gietijzer) en de bijzondere ornamentiek, geïnspireerd op het motief van de Tudorboog,
- vanwege de hoge mate van gaafheid van zowel exterieur als interieur.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
The Mennonite CHURCH (no. 35) dating from 1864-'65, with CARETAKER'S DWELLING (no. 37), as a corner house, was designed by the Sneek architect A. Breunissen Troost in an Eclectic architectural style, influenced by English Neo-Gothic. The construction was carried out by K.S. de Groot and carpenter H.N. van der Schaaf; supervisor during execution was J.H. Makkink. The former rectory dwelling, to which the church is built with a connecting wall, falls outside national monument protection due to minor architectural-historical significance. The wooden garage and attached wooden sheds at the caretaker's dwelling likewise fall outside national monument protection due to minor architectural value.
The first stone was laid on 12 September 1864 and a year later the church was formally opened for use. The number of seats in the church (over 200) was calculated for a growing number of congregation members, a vision that was not shared by everyone. According to local tradition, this is also the reason why the "absence of Reverend Pieter Overbeek" is mentioned on the memorial stone in the hall of the church. The church building had no organ until 1907. The cabinet pipe organ placed at that time by organ maker Maarschalkerweerd & Zoon of Utrecht was replaced in 1937 by the present instrument, which is not protected as a national monument. The church grounds are surrounded by a monumental FENCE, supplied by the firm Sterckman in 1865. A dogwood hedge, supplied by the firm Krijns and Co. of Joure, was perhaps intended for the boundary division at the caretaker's dwelling. Outside the fence, on the lawn in front of the church in the corner between the church and the rectory, stands a MONUMENT from 1922 in honour of the Mennonite preacher H.G. Dornseiffen (died 1922).
The CARETAKER'S DWELLING was remodelled internally in the nineteen-fifties. With the exception of the cellar and the passageway to the church, the interior is of subsidiary importance for national monument protection. The cellar has been used since 1877 as storage space for the skippers.
Description
The church with caretaker's dwelling has a rectangular ground plan with a reduction on the western side for the caretaker's dwelling, which has an almost square ground plan. The church is built of brick: the southern facade is plastered with Portland cement and provided with ashlar facing joints; the northern facade has a plastered parapet with a brick drip moulding; the rising masonry is fair-faced brickwork, flush jointed with a pencil line. The side facades are divided vertically by pilaster strips with profiled ashlar crowns beneath the cast-iron gutter. The articulation corresponds with the church layout: four full window bays and half a bay on the east and west sides. All window openings have cast-iron windows with a Tudor arch; the vertical muntins are decorated with finials, sometimes imitated by paintwork in the horizontal front facade, and at the top with fish-tail motifs. The hipped-gabled roof is covered with black glazed flat Frisian tiles.
The eastern facade is a variant on the pointed gable, resting on a plastered plinth and articulated by four colossal pilaster strips, with deep plastered mirror surfaces, which as pilasters break through the gutter line. The pilasters are crowned with a profiled coping stone. The central risalite is crowned with an acanthus leaf finial with a rose anchor. In the gable top a cast-iron rose window with an ashlar rustic surround. Recessed in the central risalite the entrance with fanlight and church window, entirely framed by almost full-round, colossal pilasters with composite capital on which bundled pilasters as closure and hollow mouldings. In the fanlight of the porte brisée Neo-Gothic carving with leaf motifs. In the side surfaces of the front facade multi-paned Tudor arch windows supported by artificial stone facade decorations. The sills of the three windows in the eastern facade are of cast iron. Between the church and the rectory stands a brick wall with blind Tudor arches between pilaster strips, which are crowned by ashlar, profiled coping stones.
The INTERIOR of the church has a vestibule and a church hall with organ gallery. In the vestibule above the passage to the church hall is a memorial stone with in Neo-Gothic letters the inscription: "On this church building, in the absence of Reverend Pieter Overbeek, on the 12th of September 1864 the first stone was laid by Simon Gerrits Boetje, eldest member of the church council". In the church hall, notably important is the furniture, such as the church benches and pulpit.
The church interior has a beaded wood wainscot and is entirely plastered; the western facade has rounded corners, the eastern facade is closed straight. The walls are articulated by pilaster strips with a cornice. The ceiling has a hollow panel moulding and a barrel vault; at the corner points a hanging finial; on the eastern wall this decoration is imitated in plasterwork. The tie rods are connected to the vault ridge.
On the western side of the church hall is the pulpit on an octagonal column with a carved staircase rail; hanging from the bowl are Tudor arch ornaments; the bowl sides are decorated with carved scrolls. The braced sound board is decorated with turned finials; the attachment of the brace rod is covered by a plastered drapery. On either side of the pulpit are porte brisées to the sacristy. Above the doors ornamental plasterwork with palmettes and cornucopiae in the overdoors. The elevated liturgical centre has a curved communion rail with cast-iron balusters, which consists of separate parts and is movable. On the dais on both sides of the church hall two closed church council benches with a canopy; on the north side the so-called deaf bench, for the hard of hearing. The side panels of the lecterns and the back panels are crowned with simplified palmettes. The panel doors of all benches in the church have original wooden handles and at the top a decoration strongly reminiscent of a rudder decoration. In the detailing of the benches the motif of the Tudor arch recurs repeatedly. The corner house, the CARETAKER'S DWELLING, consists of a basement, a noble storey, a first storey and an attic storey. The southern and western facades are rendered with Portland cement with ashlar facing joints; the northern facade is executed in fair-faced brickwork in stretcher bond.
On the north side a stone stairway and door with fanlight under an one-and-a-half-brick course; above it a two-paned sash window with Tudor arch under a stone course. The western facade is three window bays wide with in the basement cast-iron, multi-paned cellar windows; in the storeys H-windows. In the southern facade, according to an inscription on the keystone, a passage to the cellar beneath the dwelling was made by H.M. in 1877. A cast-iron FENCE on a brick wall closes off the church forecourt. The fencing swings forward at the level of the church entrance and has a double passage there; to the side of the church is a passage to the caretaker's dwelling. The fence stanchions, fluted pillars with acanthus-like motifs on the base and capital, crowned by a finial with a pine cone, are set into ashlar blocks. The spears are decorated with cast-iron points, reinforcement crosses and hanging ornaments.
The ashlar MONUMENT was erected in 1882, commissioned by "THE GRATEFUL / FRISIAN SKIPPERS", in memory of Rev. Dornseiffen, founder and director of the school fund for skippers' children. The monument consists of an articulated pedestal: a plinth with fine tooling, a pedestal block with an inscription, and a shaft with coping stone; above it a black-painted obelisk with on the front a relief featuring an anchor. On the shaft of the pedestal block on the side facing the street an inscription "IN MEMORY OF REV. H.G. DORNSEIFFEN ..." and on the sides a relief with palm branches.
Valuation
The Mennonite church with caretaker's dwelling, as a corner house, dating from 1864-'65, designed by the Sneek architect A. Breunissen Troost; the FENCE, supplied by the firm Sterckman in 1865 and the monument from 1922 in honour of the Mennonite preacher H.G. Dornseiffen (died 1922), are of general importance:
- as a particular expression of local optimism regarding the growing number of congregation members,
- as a particular stylistic representative of Eclecticism, influenced by English Neo-Gothic,
- on account of the particular importance for the history of building materials through the use of cast iron,
- on account of the particular importance for the unconventional oeuvre of architect Breunissen Troost,
- on account of the high aesthetic quality of the design,
- on account of the particular use of materials (cast iron) and the particular ornamentation, inspired by the Tudor arch motif,
- on account of the high degree of integrity of both exterior and interior.
Nearby in the register
- Boerderij, Syl 3Boerderijunder 1 mi
- Boerderij, Syl 5Boerderijunder 1 mi
- Bedieningsgebouw, Syl 7Bedieningsgebouwunder 1 mi
- Oenema satheBoerderij1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.