Rijksmonumentenregister · Netherlands
Schoolgebouw, Hoofdstraat 59
Gorredijk, Fryslân, Netherlands
The record
- Designation
- National monument (rijksmonument)
- Class
- Onderwijs en wetenschap
- Function
- Schoolgebouw
- Category
- onroerend gebouwd
- Built
- 1887
- Address
- Hoofdstraat 59, 8401 BW Gorredijk (Opsterland 21)
- Place
- Gorredijk
- Municipality
- Opsterland
- Province
- Fryslân
- Country
- Netherlands
- Coordinates
- 53.00188, 6.06337
- Monument number
- 513184
Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.
University Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamUniversity Library, Vrije Universiteit AmsterdamTU Delft Library
4 historical maps cover this location, the earliest the 1892 map "Ontwerp tot afsluiting der Zuiderzee over Wieringen met gedeeltelijke indijking binnen die afsluiting" (University Library, Vrije Universiteit Amsterdam).
This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗
The register's description
Omschrijving
Inleiding
De voormalige Openbare Lagere SCHOOL te Gorredijk, nu Streekmuseum, ligt in het centrum van het dorp dicht bij een dwarsarm van de Opsterlandse Compagnonsvaart. Het gebouw ligt parallel en teruggerooid ten opzichte van de weg. Ervoor staan nu hoge bomen, hetgeen tot rond de eeuwisseling niet het geval is geweest, zoals te zien is op een oude foto uit circa 1900. In die tijd reed de tram door deze straat, voor de school langs. De stijl waarin het pand is gebouwd is een mengsel van "postkantoor-" en "station-stijl", waarbij in de gemetselde decoratie gebruik is gemaakt van Vernieuwingsstijl-elementen. De school is in 1887 gebouwd: een gevelsteen links van de ingang vermeldt: "De eerste steen gelegd door S.G. Zwart Wethouder der Gemeente Opsterland 1 september 1887". Het gebouw is ook in de voorgevel gedateerd, boven de entree. In augustus 1888 is de school in gebruik genomen. De O.L.S. kwam voor een ouder schoolgebouw uit 1829 in de plaats: het oude schoolgebouw was te klein geworden om het groeiende aantal kinderen en ook de MULO-klassen te huisvesten. Uit 1955 stammen de bouwplannen om tegen de achtergevel van de school een woning voor de directrice te bouwen. Dit plan is niet gerealiseerd. Bovendien was dit gebouw intussen alweer te klein geworden en werd elders een nieuwe school in gebruik genomen. Van 1955 tot 1961 heeft de oude school de functie van Openbare Leeszaal gehad; in 1961 is het Streekmuseum erin gehuisvest. De oude, te klein geworden school uit 1829 werd in 1887 afgebroken en op 31 mei van dat jaar vond de openbare aanbesteding plaats door de toenmalige burgemeester van de gemeente Opsterland voor de bouw van de Openbare Lagere School. Aannemer werd de laagste inschrijver Jan Lubberts Eppenga, timmerman in Lippenhuizen. Ontwerper van het gebouw is vermoedelijk architect Halbertsma geweest, destijds gemeentearchitect in de gemeente Opsterland. Volgens getuigen is de kleine aanbouw die tegen de achtergevel is aangebracht, links van de middenpartij, na 1961 gebouwd: in de in oorsprong T-vormige plattegrond is de ruimte links van de centrale poot van de T aangevuld met een aantal kleine vertrekken.
Uit 1991 stamt de verbouwing van het interieur, waarbij ingrijpende veranderingen hebben plaatsgevonden. Alleen de centrale houten dubbele trap is nog oorspronkelijk: van het interieur komen alleen de trap en de vensterkozijnen voor bescherming in aanmerking.
Op het plein achter het streekmuseum zijn in 1983 twee luidklokken geplaatst, afkomstig van de gesloopte Adelskerk in Beetsterzwaag.
Omschrijving
De plattegrond van het gebouw is T-vormig, behalve voor wat betreft de linkerzijde van de achtergevel, waar de aanbouw de ruimte tussen de T-poten heeft aangevuld. De school heeft twee bouwlagen, onder twee samengestelde zadeldaken. Op het dak liggen zwart geglazuurde gegolfde Friese pannen. Op de aanzetstenen van de topgevels en op de tuiten zitten grote gietijzeren sierelementen. Twee kleine kajuiten met puntgeveltjes zitten boven de daklijst van de hoekrisalieten. Op het achterdakschild staat een hoge schoorsteen en op het voorste dakschild twee kleine kajuiten met gietijzeren sierelementen. Het gebouw is in bruine bakstenen opgetrokken; voor de decoratieve elementen zijn gele bakstenen gebruikt. Het fries en de cordonlijst worden versierd door uitgespaarde rechthoekige vlakken van tegelwerk en gekleurde stenen. In de topgevel van de linker zijgevel zijn nog het oorspronkelijke fries en de klimmende tandlijst aanwezig, in de rechter zijgevel is dit niet meer het geval: het fries is verdwenen, evenals de rondboog boven het venster. De voorgevel is symmetrisch ingedeeld in een middenrisaliet en twee hoekrisalieten, met ieder respectievelijk vijf en zes negenruitsvensters met drieruits bovenlichten. De vensters van de eerste bouwlaag zijn voorzien van rondboogtrommels met mozaïekbetegeling; de vensters van de tweede bouwlaag van segmentboogtrommels met mozaïekbetegeling. De hoge deur bevindt zich in het middenrisaliet: het houtsnijwerk is geverfd en voorzien van gietijzeren panelen. Het bovenlicht bestaat uit een tripletvenster onder rondboog. In de cordonlijst in het middenrisaliet staat ANNO STREEKMUSEUM 1887. Oorspronkelijk stond er ANNO OPENBARE LAGERE SCHOOL 1887. De achtergevel bestaat uit een middenrisaliet en twee hoekrisalieten, waarvan het linker na 1955 een aanbouw heeft gekregen die de hoek vult tot de helft van de eerste bouwlaag. Deze aanbouw is nu als vergaderruimte in gebruik. In het rechter hoekrisaliet is een deur toegevoegd. In de licht uitspringende gedeelten van de hoekrisalieten zijn in de tweede bouwlaag vier kleine vensters aanwezig; in het middenrisaliet in de eerste en tweede bouwlaag in totaal zes verticale zeshoekige vensters met drieruits bovenlichten; de spaarvlakken van het fries zijn alleen in het middenrisaliet aanwezig. In de top zit een vierruitsvenster met tweeruits bovenlicht. De rechter zijgevel is niet meer oorspronkelijk (zie boven), de linker wel: deze is voorzien van een fries met spaarvlakken waarboven zich een tweeruitsvenster bevindt met rondboogtrommel met mozaïekmetselwerk. De top van de zijgevel heeft nog de oorspronkelijke klimmende tandlijst. Nog oorspronkelijk in het interieur zijn uitsluitend de houten stijlen van de vensters, voorzien van snijwerk, en de centraal geplaatste dubbele houten trap met gietijzeren spijlen.
Twee luidklokken op het plein achter het museum: één van Herman, 1482, diam. 100 cm. en één van G. van Wou en J. Schonenborch, 1520, diam. 120 cm.
Waardering
De voormalige Openbare Lagere School is van cultuurhistorisch en architectuurhistorisch belang:
- als uitdrukking van een culturele en geestelijke ontwikkeling;
- vanwege de hoogwaardige kwaliteit van het ontwerp;
- vanwege het bijzondere materiaalgebruik en de ornamentiek;
- vanwege de architectonische gaafheid van het exterieur;
- vanwege de bijzondere betekenis voor het aanzien van het dorp;
- vanwege de markante ligging in het dorpsbeeld.
English translation
The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com
Description
Introduction
The former Public Elementary School in Gorredijk, now Regional Museum, is situated in the centre of the village close to a side arm of the Opsterlandse Compagnonsvaart. The building is positioned parallel and set back in relation to the road. Tall trees now stand in front of it, which was not the case around the turn of the century, as can be seen in an old photograph from circa 1900. At that time a tram ran through this street, past the school. The style in which the building is constructed is a mixture of "post office" and "station style", in which the masonry decoration makes use of Art Nouveau elements. The school was built in 1887: a stone tablet to the left of the entrance states: "The foundation stone laid by S.G. Zwart Alderman of the Municipality of Opsterland 1 September 1887". The building is also dated on the front facade, above the entrance. In August 1888 the school came into use. The Public Elementary School replaced an older school building from 1829: the old school building had become too small to accommodate the growing number of children and also the MULO classes. From 1955 date the building plans to construct a residence for the headmistress against the rear facade of the school. This plan was not realised. Moreover, this building had in the meantime become too small again and a new school was taken into use elsewhere. From 1955 to 1961 the old school functioned as a Public Reading Room; in 1961 the Regional Museum was housed in it. The old, now too small school from 1829 was demolished in 1887 and on 31 May of that year the public tender took place by the then mayor of the municipality of Opsterland for the construction of the Public Elementary School. The contractor was the lowest bidder Jan Lubberts Eppenga, carpenter in Lippenhuizen. The designer of the building was presumed to be architect Halbertsma, at that time municipal architect in the municipality of Opsterland. According to witnesses, the small extension built against the rear facade, to the left of the central section, was built after 1961: in the originally T-shaped floor plan the space to the left of the central leg of the T was filled in with a number of small rooms.
From 1991 dates the renovation of the interior, in which major changes took place. Only the central wooden double staircase remains original: of the interior only the staircase and the window frames are eligible for protection.
In 1983, two bell towers were placed on the square behind the regional museum, originating from the demolished Adelskerk in Beetsterzwaag.
Description
The floor plan of the building is T-shaped, except for the left side of the rear facade, where the extension has filled in the space between the T-legs. The school has two storeys, under two composite gabled roofs. On the roof lie black glazed corrugated Frisian tiles. On the angle stones of the gable ends and on the corners sit large cast-iron ornamental elements. Two small cupolas with pointed gables sit above the eaves line of the corner risalits. On the rear roof section stands a tall chimney and on the front roof section two small cupolas with cast-iron ornamental elements. The building is constructed in brown brick; for the decorative elements yellow bricks are used. The frieze and the cornice are decorated by recessed rectangular panels of tilework and coloured stones. In the gable end of the left side facade the original frieze and the ascending dentil course are still present; in the right side facade this is no longer the case: the frieze has disappeared, as has the round arch above the window. The front facade is symmetrically divided into a central risalit and two corner risalits, each with respectively five and six nine-pane windows with three-pane fanlights. The windows of the first storey are provided with round arch trimmings with mosaic tiling; the windows of the second storey with segmental arch trimmings with mosaic tiling. The tall door is situated in the central risalit: the woodcarving is painted and provided with cast-iron panels. The fanlight consists of a triplet window under a round arch. In the cornice in the central risalit stands ANNO REGIONAL MUSEUM 1887. Originally it read ANNO PUBLIC ELEMENTARY SCHOOL 1887. The rear facade consists of a central risalit and two corner risalits, of which the left one received an extension after 1955 that fills the corner up to half the height of the first storey. This extension is now in use as a meeting room. In the right corner risalit a door has been added. In the slightly projecting sections of the corner risalits are four small windows in the second storey; in the central risalit in the first and second storeys a total of six vertical hexagonal windows with three-pane fanlights; the recessed panels of the frieze are only present in the central risalit. At the top is a four-pane window with two-pane fanlight. The right side facade is no longer original (see above), the left one is: it is provided with a frieze with recessed panels above which is a two-pane window with round arch trimming with mosaic brickwork. The top of the side facade still has the original ascending dentil course. Still original in the interior are only the wooden frames of the windows, provided with carved work, and the centrally positioned double wooden staircase with cast-iron balusters.
Two bell towers in the square behind the museum: one by Herman, 1482, diam. 100 cm. and one by G. van Wou and J. Schonenborch, 1520, diam. 120 cm.
Valuation
The former Public Elementary School is of cultural-historical and architectural-historical importance:
- as an expression of a cultural and spiritual development;
- by virtue of the high quality of the design;
- by virtue of the distinctive use of materials and ornamentation;
- by virtue of the architectural integrity of the exterior;
- by virtue of the distinctive significance for the appearance of the village;
- by virtue of the striking position in the village scene.
Nearby in the register
- Werk-woonhuis, Hoofdstraat 74Werk-woonhuisunder 1 mi
- Woonhuis, Hoofdstraat 41Woonhuisunder 1 mi
- Werk-woonhuis, Brouwerswâl 7Werk-woonhuisunder 1 mi
- Werk-woonhuis, Molenwal 3Werk-woonhuisunder 1 mi
Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.