Rijksmonumentenregister · Netherlands

Winkelwoning, Gasthuisstraat 14

Doesburg, Gelderland, Netherlands

The record

Designation: National monument (rijksmonument)
Class: Werk-woonhuis
Function: Winkelwoning
Category: onroerend gebouwd
Address: Gasthuisstraat 14, Locatie: Centrum, 6981 CS Doesburg (and others)
Place: Doesburg
Province: Gelderland
Country: Netherlands
Coordinates: 52.01514, 6.13524
Monument number: 513147

TodayHistorical map

Slide toward Today to fade the historical sheet and see the modern map underneath.

David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries

5 historical maps cover this location, the earliest the 1636 map "Zutphania Comitatus" (David Rumsey Map Collection, Stanford Libraries).

Get directions ↗

This monument in the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed's register ↗

The register's description

Omschrijving

Inleiding

Tweebeukig dwars WINKEL-WOONHUIS, met voor wat betreft de voorste beuk één bouwlaag met zadeldak, dat rechts tegen een tuitgevel staat en links een zijschild heeft. De achterste beuk, nu onder plat dak, heeft twee à drie bouwlagen, deels op hoog gelegen kelder. De ouderdom van de voorste beuk is onbekend, de achterste is 19de- en 20ste-eeuws. De voorgevel is in Art Nouveau-stijl verbouwd en heeft een bijzonder fraaie WINKELPUI.

Het pand ligt in de middeleeuwse stad, in de rooilijn, met links een eigen poortweg. Naast en achter het pand bevindt zich een eigen erf.

De BESCHERMING beperkt zich tot het tweebeukige huis met de aanbouwen tegen de achtergevel. Aan de achterzijde van het erf staat een werkplaats, die vroeger bij het bedrijf hoorde en gebruikt werd voor het vervaardigen van fietsen van het merk KANO: de rechter zijgevel draagt nog het opschrift "KANO-RIJWIELFABRIEK". Deze valt niet onder de bescherming.

Omschrijving

Het TWEEBEUKIGE HUIS is van oorsprong een zeer breed eenlaags dwars huis langs de straat, aan de achterzijde uitgebreid met een tweede beuk, oorspronkelijk éénlaags, die later werd verhoogd tot twee, deels drie bouwlagen. Het pand Gasthuisstraat 14, 16 is oorspronkelijk één geheel, het is nu in gebruik gesplitst. De oorspronkelijk lagere huisjes Gasthuisstraat 10 en 12 zijn tenminste sinds de 17de eeuw hierbij betrokken geweest, maar leiden nu een eigen leven. Hoewel de acten teruggaan tot 1654, is de feitelijke ouderdom van de huidige voorste beuk van nummer 14, 16 niet duidelijk. Te zien is wel dat de verbouwing van 1904 een reeds lang bestaand pand betrof, onder meer door de nonchalante aansluiting op het bestaand metselwerk van de linker zijgevel. Het karakter van de voorste beuk wijst op een grondige verbouw dan wel nieuwbouw in de 18de of 19de eeuw; de jufferkap kan van die bouw stammen. De dakschilden ervan worden nu gedekt door gesmoorde, machinaal vervaardigde oud-Hollandse pannen. De verschijningsvorm wordt sterk bepaald door de uitbundige Art Nouveau-gevel van het linker deel (nr 16), dat in 1904 tot fietsenfabriek en -winkel verbouwd werd. Voor de promotie van dit moderne voertuig werd een vooruitstrevende vormgeving gekozen. Het stucplafond in de winkel, met sierlijk lijstwerk, is 19de-eeuws en houdt nog geen rekening met het bij de genoemde verbouwing ingebouwde winkelportiek. De werkplaatsen waren achter het pand gelegen. Het rechter deel (nr 14) was de bijbehorende woning. Hiervan werd de gevel rond 1904 op een bescheidenere manier gemoderniseerd. De nu plat gedekte achterste beuk stamt uit diverse bouwfasen. Het - vanaf de straat gezien - linker éénderde deel heeft een kleine vierkante, hoog gelegen, hout gedekte kelder. Erboven bevindt zich een opkamer en een verdieping. Deze is bereikbaar via een zeer hoge trap vanuit de ca 4½ m. hoge gang, die voorin de achterbeuk loopt en vroeger rechts in de tussenkamer van het woonhuis uitkwam. Het rechter éénderde deel, dat vermoedelijk het jongste is en ten dele achter nummer 14 steekt, bevat drie bouwlagen en voorin de trap. Het middelste deel van de axchterste beuk telt twee bouwlagen. Op de begane grond bevindt zich hier de achterkamer van de kamers en suite van het woonhuis. Doordat deze opzet oorspronkelijk een tussenkamer met een veel lager plafond kende, is hierboven een loze ruimte van ruim twee meter hoog. De tussenkamer houdt geen enkele rekening met de oorspronkelijke structuur van het pand: ze steekt deels in het voor- en deels in het achterhuis. De tussenmuur is hier tot aan het plafond geheel weggebroken. De schuifwand naar de voorkamer is bewaard, die naar de achterkamer is inmiddels verwijderd; het plafond van de tussenkamer heeft wel de oude hoogte gehouden. De gang in het achterhuis van nummer 16 kwam in deze tussenkamer uit. Aan de achterzijde is aan de achterkamer in het begin van de 20ste eeuw een serre aangebouwd. Rechts van de voorkamer loopt de gang met in de rechter wand een nis. Aan het einde sluit een fraaie, dubbele neogotische glasdeur de toegang naar het trapportaal erachter af. Op dat portaal sluit het rechter deel van de achterste beuk aan, die naar rechts wat achter het buurpand doorloopt. Vooraan staat sluit links haaks op de rooilijn de trap, met twee kwarten, aan op de gang. De ruimte van de keuken is door een lage uitbouw onder plat dak naar achter vergroot. Recent is geheel links, achter de winkel, in de hoek tussen het vrijliggende deel van de voorste beuk en de achterbeuk een lage keuken aangebouwd onder plat dak. In de VOORGEVEL is voor de zeer gaaf bewaarde winkelpui van Gasthuisstraat 16 voor de hoofdvorm de overgangsarchitectuur gekozen, maar voor de detaillering expliciet de art nouveau. De achtergrond is een oranje verblendsteen. De ingang ligt rechts in een portiek. De etalage, die zoveel als mogelijk de gevel vult, ligt iets terug in een rechthoekig vak. Daardoor blijven er drie muurdammen over, waarvan het onderste deel als pilasters is behandeld door deze een natuurstenen basement te geven. Ook de vensterbank van de etalage, die maar drie baksteenlagen boven het maaiveld begint, is van natuursteen. Dat geldt op het eerste gezicht ook voor de aanzetstenen in zweepslag-profiel, maar het gaat hier echter om kunststeen. De rondboog boven het portiek en de vlakke segmentboog boven de etalage zijn opgebouwd uit getand in elkaar grijpende gekleurde steen: groen geglazuurde verblendsteen boven en witte profielsteen onder. Deze laatste heeft overhoeks een peerkraalprofiel. Bij de dagkanten van portiek en etalage is eenzelfde witte verblendsteen toegepast. Als verwijzing naar een kroonlijst loopt onder de goot een vlakke zigzaglijst van gele verblendsteen op oranje achtergrond tussen halfsteens rollagen van witte steen. De geprofileerde gootlijst is niet te nadrukkelijk aanwezig en rust op fraai gesneden gootklossen met een zweepslag-profiel; deze goot loopt in dezelfde detaillering door over het rechter deel van het pand.

In de genoemde natuurstenen basementen van de pui is een decoratie uitgehakt, waarvan de middelste als stichtingssteen op te vatten is: P.K.R. Bier, 1904. Het wiel erboven is als fietswiel bedoeld, maar heeft slechts acht radiaal geplaatste spaken. De aanzetstenen zijn als kunststeen herkenbaar doordat de decoratie hier bij de fabricage eenvoudig in gegroefd is, in plaats van gehakt. Naast de etalage wordt op deze wijze een soortgelijk wiel in vereenvoudigde vorm aangegeven tussen zeer fraaie zweepslag-motieven. Ook de aanzetstenen van het portiek hebben deze laatste versiering. De etalage bestaat uit twee gekoppelde zeer grote ramen, die de ingezwenkte vorm van de omlijsting volgen. Een rechte tussendorpel scheidt twee bovenlichten af, waarin ieder een reeks van vijf in grootte aflopende rondboogruiten bevat. De tussendorpel bevat onder ieder ruitje een ventilatiegleuf. Het portiek heeft een vierkleurige tegelvloer met een stermotief en rechts een anderhalve meter hoge plint in de vorm van een gele art-nouveau-tegelwand. De hoeken van de tegels zijn met elkaar verbonden door een overhoeks groen kruis: iedere tegel bevat hiervan een streep eindigend in een losse rode punt. De bovenrand wordt gevormd door een symmetrisch, tweemaal naast elkaar geplaatst art nouveau-motief in grijs op geel fond met een groen aangezet middendeel. Het is twee tegels hoog en vier tegels breed, tussen een donkerdere lijst aan de boven en onderzijde van smalle randtegels met tussen zwarte lijnen grijze guirlandes op groen fond. De linkerzijde van het portiek is een glaswand. De originele dubbele glasdeuren hebben grote ruiten in iedere deur, hieronder zijn drie kleine ruitjes geplaatst van geslepen glas. Het kalf draagt een rondboogfriesje. Onderaan bevinden zich panelen met verdiepte velden; hierdoorheen loopt een gedrukte boog over beide delen heen, waardoor ieder vlak een bij de art nouveau aansluitende vorm krijgt. Het bovenlicht heeft over de volle hoogte een fietswiel als motief, aangevuld met gezwenkte art-nouveau-vormen. Dat het centrale element als fietswiel bedoeld is blijkt uit de met verschillende kleuren gesuggereerde band en velg, alsmede uit de spaken. Deze komen bij de as niet radiaal samen, maar zijn kruis-over-één gespaakt. De as wordt aan de voorzijde door een verticale, aan de achterzijde door een horizontale bindroede opgevangen. De VOORGEVEL van het woongedeelte rechts, Gasthuisstraat 14, is rond dezelfde tijd als het linker deel verbouwd, maar zeer terughoudend: de gevelopeningen kregen strekken van zwart geschilderde steen boven, vertand grijpend in witte steen onder. In kunststeen zijn aanzetstenen en sluitstenen gesuggereerd, de laatste met een ingegroefd plantenmotief, dat streng symmetrisch blijft. De klassiek ogende 19de-eeuwse voordeur lijkt op een dubbele deur, maar is als één geheel uitgevoerd. Boven en onder heeft iedere helft een vierkant paneel, in het midden smalle ruiten achter gietijzeren deurroosters. Het houten deurkozijn suggereert een omlijsting van witte profielsteen met diepe voegen. De smalle T-ramen in forse kozijnen passen bij de sfeer van de voordeur. De vensterbanken zijn van natuursteen. Het woonhuiskarakter wordt versterkt doordat de eigen stoep is afgezet met hardstenen stoeppalen met ijzeren kettingen.

Het karakter van de LINKER ZIJGEVEL van de voorste beuk paste goed bij de voorgevel, doordat deze een dubbele laaddeur voor de zolder bevatte onder een kap over de volle breedte, in chaletstijl. Het fors uitstekende dak sloot als steekkap aan op het zijschild van het hoofddak, een hijsbalk was opgenomen in het overstek ervan. Helaas is deze kap gesloopt, zodat er een blinde lijstgevel overblijft. Ook de zijgevel van de achterste beuk is, op één raam na, blind. De begane grond wordt gemaskeerd door de recente aanbouw, die een zeer kleine aanbouw vervangt die niet meer bevatte dan de doorgang van de deur in de achtergevel naar de deur rechts in de zijgevel van de achterste beuk.

Van de RECHTER ZIJGEVEL steekt de top wat uit boven het lagere buurpand. Doordat de voorgevels van nummer 10 en 12 wat opgetrokken zijn bij de verbouwing tot twee bouwlagen, is het onderste deel van de zijgevel nu geheel ingebouwd.

De ACHTERGEVEL: het onregelmatige gevelbeeld van de gepleisterde lijstgevel van de achterste beuk is het resultaat van de diverse verbouwingen. Van achter af gezien heeft het rechter deel twee vensters per bouwlaag. Van de smallere verdiepingsvensters staat het linker niet in dezelfde as als die eronder. De kelder heeft twee kleine kelderlichten. Het middendeel heeft een bovenlicht boven de serre, een restant van een oud venster of deur, hoog erboven een smaller verdiepingsvenster. Het linker deel heeft boven de aangebouwde bijkeuken twee vensters voor de eerste, één voor de tweede verdieping. De eenvoudige gootlijst rust op klossen. De aardige, houten serre in chaletstijl heeft kleine vierkante bovenlichten. De openslaande tuindeuren bevinden zich tussen twee ramen aan iedere zijde. De vrijliggende zijkant heeft twee soortgelijke ramen met kleine bovenlichten.

Voor wat betreft het INTERIEUR is het stucplafond in de winkel van monumentaal belang. Het heeft een ovaal middenelement uitgaande van een palmetmotief in een rankenlijst. Aan de buitenzijde loopt een rijke lijst met palmetten, in de hoeken is een driehoek geplaatst met rankenwerk.

Verder is de afwerking van de gang in het woonhuis van monumentaal belang, met een wandnis en neogotische tochtdeuren.

Waardering

Tweebeukig WINKEL-WOONHUIS met lange evolutie, waarvan de vroeg 20ste-eeuwse verbouwing het karakter sterk bepaalt.

- van architectuurhistorische waarde als goed en gaaf voorbeeld van een fietsenfabriek annex -winkel met pui in Art Nouveau-stijl. Als zodanig ook van industrieel-archeologisch en locaal-historisch belang.

- van stedenbouwkundige waarde als positieve bijdrage aan het historische straatbeeld.

English translation

The text above is the record as published by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in Dutch. The English below is a machine translation made by TreeAlive, not by the Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; it has not been checked by a person. Where the two differ, the original is the record. Report a translation error: privacy@treealive.com

Description

Introduction

Two-aisle transverse SHOP-DWELLING HOUSE, of which the front aisle has one storey with a gabled roof, standing with a spout gable on the right and a side wall on the left. The rear aisle, now under a flat roof, has two to three storeys, partly on a raised cellar. The age of the front aisle is unknown, the rear is 19th and 20th century. The front facade was rebuilt in Art Nouveau style and has a particularly fine SHOP FRONT.

The building is located in the medieval town, on the building line, with its own gateway on the left. Next to and behind the building is its own yard.

The PROTECTION is limited to the two-aisle house with the extensions against the rear facade. At the rear of the yard stands a workshop, which previously belonged to the business and was used for manufacturing bicycles of the KANO brand: the right side facade still bears the inscription "KANO-RIJWIELFABRIEK". This is not covered by the protection.

Description

The TWO-AISLE HOUSE is originally a very wide single-storey transverse house along the street, extended at the rear with a second aisle, originally single-storey, which was later raised to two, partly three storeys. The building Gasthuisstraat 14, 16 was originally one whole, it is now in use divided. The originally lower houses Gasthuisstraat 10 and 12 have been included since at least the 17th century, but now lead their own lives. Although the deeds go back to 1654, the actual age of the current front aisle of number 14, 16 is not clear. What can be seen is that the 1904 rebuild concerned an already long-existing building, among other things through the casual connection to the existing masonry of the left side facade. The character of the front aisle suggests a thorough rebuild or new construction in the 18th or 19th century; the jerkin roof can date from that construction. Its roof tiles are now covered by muffled, machine-made old-Dutch tiles. The appearance is strongly determined by the exuberant Art Nouveau facade of the left part (no. 16), which was rebuilt in 1904 into a bicycle factory and shop. For the promotion of this modern vehicle, a forward-thinking design was chosen. The stucco ceiling in the shop, with elegant moulding, is 19th-century and still makes no allowance for the shop portico built in with the aforementioned rebuild. The workshops were located behind the building. The right part (no. 14) was the associated dwelling. Its facade was modernised in a more modest manner around 1904. The now flat-roofed rear aisle dates from various building phases. The left one-third part (viewed from the street) has a small square, high-set, timber-roofed cellar. Above it is a storage room and an upper storey. This is accessible via a very high staircase from the approximately 4½ m. high passage, which runs at the front of the rear aisle and formerly came out on the right in the intermediate room of the dwelling house. The right one-third part, which is presumably the youngest and partly extends behind number 14, contains three storeys and the staircase at the front. The middle part of the rear aisle has two storeys. On the ground floor here is the rear room of the en suite rooms of the dwelling house. Because this layout originally had an intermediate room with a much lower ceiling, there is an empty space of over two metres high above it. The intermediate room has no regard whatsoever for the original structure of the building: it extends partly into the front and partly into the rear house. The intermediate wall is here broken through completely to the ceiling. The sliding partition to the front room is preserved, that to the rear room has meanwhile been removed; the ceiling of the intermediate room has maintained the original height. The passage in the rear house of number 16 came out in this intermediate room. At the rear, a conservatory was added to the rear room in the early 20th century. To the right of the front room runs the passage with a niche in the right wall. At the end, a fine double neo-Gothic glass door closes off access to the staircase landing behind. The right part of the rear aisle closes onto that landing, extending somewhat to the right behind the neighbouring building. At the front, on the left, the staircase, with two quarter-turns, connects at right angles to the building line onto the passage. The kitchen space has been enlarged towards the rear by a low extension under a flat roof. Recently, at the far left, behind the shop, in the corner between the detached part of the front aisle and the rear aisle, a low kitchen has been added under a flat roof. In the FRONT FACADE, for the very well-preserved shop front of Gasthuisstraat 16, transition architecture was chosen for the main form, but for the detailing explicitly Art Nouveau. The background is orange header brick. The entrance lies on the right in a portico. The shop window, filling the facade as much as possible, is set slightly back in a rectangular field. This leaves three wall mullions, the lower part of which is treated as pilasters by giving them a natural stone base. The shop window sill, which starts only three brick courses above ground level, is also of natural stone. This appears at first sight to be the case with the quoin stones in whiplash profile, but these are in fact artificial stone. The round arch above the portico and the flat segmental arch above the shop window are built from toothed interlocking coloured stone: green-glazed header brick above and white moulded stone below. The latter has a pear-bead profile at the corners. The same white header brick is applied at the day edges of portico and shop window. As a reference to a cornice, a flat zigzag band of yellow header brick runs on an orange background between half-stone roll courses of white stone below the gutter. The moulded gutter band is not unduly prominent and rests on finely carved gutter brackets with a whiplash profile; this gutter continues in the same detailing over the right part of the building.

In the aforementioned natural stone bases of the shop front is a carved decoration, the middle one to be understood as a foundation stone: P.K.R. Bier, 1904. The wheel above it is intended as a bicycle wheel, but has only eight radially placed spokes. The quoin stones are recognizable as artificial stone in that the decoration here is simply grooved in during manufacture, rather than carved. Next to the shop window, a similar wheel is indicated in simplified form in this way between very fine whiplash motifs. The quoin stones of the portico also have this latter decoration. The shop window consists of two coupled very large windows, which follow the angled shape of the frame. A straight intermediate transom separates two fanlights, each of which contains a series of five diminishing round-arch panes. The intermediate transom contains a ventilation slot under each small pane. The portico has a four-coloured tiled floor with a star motif and on the right a metre-and-a-half high skirting in the form of a yellow Art Nouveau tile wall. The corners of the tiles are connected to each other by a cross-ways green cross: each tile contains a stripe of this ending in a loose red dot. The upper edge is formed by a symmetrical, twice placed side-by-side Art Nouveau motif in grey on yellow ground with a green-set central part. It is two tiles high and four tiles wide, between a darker border at the top and bottom of narrow border tiles with grey garlands between black lines on green ground. The left side of the portico is a glass wall. The original double glass doors have large panes in each door, below these three small panes of cut glass are placed. The calf bears a round-arch frieze. At the bottom are panels with recessed fields; through these runs an impressed arch over both parts, giving each field a form fitting the Art Nouveau. The fanlight has a bicycle wheel as a motif over its full height, supplemented with angled Art Nouveau forms. That the central element is intended as a bicycle wheel is evident from the band and rim suggested in different colours, as well as from the spokes. These do not meet radially at the axle, but are crossed-over-one spoked. The axle is captured at the front by a vertical, at the rear by a horizontal tie rod. The FRONT FACADE of the residential part on the right, Gasthuisstraat 14, was rebuilt at about the same time as the left part, but very restrainedly: the facade openings received bands of black-painted stone above, toothed-interlocking white stone below. In artificial stone, quoin stones and keystones are suggested, the latter with an incised plant motif, which remains strictly symmetrical. The classically appearing 19th-century front door seems to be a double door, but is executed as one whole. Above and below, each half has a square panel, in the middle narrow panes behind cast-iron door grilles. The wooden door frame suggests an edging of white moulded stone with deep joints. The narrow T-windows in sturdy frames fit the atmosphere of the front door. The window sills are of natural stone. The residential character is reinforced by the fact that its own step is marked off with hard stone bollards with iron chains.

The character of the LEFT SIDE FACADE of the front aisle fitted well with the front facade, because it contained a double loading door for the loft under a roof over the full width, in chalet style. The strongly projecting roof connected as a resting roof to the side wall of the main roof, a hoisting beam was incorporated in its overhang. Unfortunately this roof has been demolished, leaving behind a blind cornice-topped facade. The side facade of the rear aisle is also, with the exception of one window, blind. The ground floor is masked by the recent extension, which replaces a very small extension that contained nothing more than the passage from the door in the rear facade to the door on the right in the side facade of the rear aisle.

From the RIGHT SIDE FACADE the top projects somewhat above the lower neighbouring building. Because the front facades of number 10 and 12 were raised somewhat during the rebuild to two storeys, the lower part of the side facade is now completely built in.

The REAR FACADE: the irregular facade image of the plastered cornice-topped facade of the rear aisle is the result of the various rebuilds. Viewed from the rear, the right part has two windows per storey. Of the narrower upper-storey windows, the left one is not in the same axis as the one below. The cellar has two small cellar lights. The middle part has a fanlight above the conservatory, a remnant of an old window or door, high above it a narrower upper-storey window. The left part has above the built-on back kitchen two windows for the first, one for the second storey. The simple gutter band rests on brackets. The nice wooden conservatory in chalet style has small square fanlights. The opening garden doors are located between two windows on each side. The detached side has two similar windows with small fanlights.

As regards the INTERIOR, the stucco ceiling in the shop is of monumental importance. It has an oval central element emanating from a palmette motif in a foliage border. On the outside runs a rich band with palmettes, in the corners a triangle is placed with foliage.

Furthermore, the finish of the passage in the dwelling house is of monumental importance, with a wall niche and neo-Gothic draught doors.

Valuation

Two-aisle SHOP-DWELLING HOUSE with a long evolution, of which the early 20th-century rebuild strongly determines the character.

- of architectural-historical value as a good and well-preserved example of a bicycle factory and shop with a shop front in Art Nouveau style. As such also of industrial-archaeological and local-historical importance.

- of urban planning value as a positive contribution to the historical street scene.

Nearby in the register

Woonhuis, Gasthuisstraat 10Woonhuisunder 1 mi
Woonhuis, Gasthuisstraat 18Woonhuisunder 1 mi
Woonhuis, Gasthuisstraat 9Woonhuisunder 1 mi
Woonhuis, Gasthuisstraat 8Woonhuisunder 1 mi

Other entries of the same register within about three miles of this one, by straight line.

Rijksmonumentenregister data: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, released under CC0 1.0. Record text is reproduced unchanged. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed · CC0 1.0

All Werk-woonhuis in Gelderland All Province Gelderland records All Netherlands Heritage registers Historical markers (US)National Register of Historic Places (US)

See your own family's places on a living map